Οικονομική Επιθεώρηση, Δεκέμβριος 2020, τ. 1001

των Γεώργιου Ι. Δουκίδη* και Θάνου Φαλάγγα**

Ο στρατηγικός ρόλος των ψηφιακών τεχνολογιών

για τις μικρομεσαίες επιχειρήσεις στην Ελλάδα

Έρευνα του Εργαστηρίου ELTRUN του Οικονομικού

Πανεπιστημίου Αθηνών σε 1.500 περίπου επιχειρήσεις πανελλαδικά

Πρόσφατη ποσοτική έρευνα του Εργαστηρίου ELTRUN του Οικονομικού Πανεπιστημίου Αθηνών με την COSMOTE καταγράφει την ψηφιακή ετοιμότητα των μικρομεσαίων επιχειρήσεων στην Ελλάδα και τον σημαντικό ρόλο που παίζουν οι ψηφιακές τεχνολογίες για να ξεπεράσουν τα προβλήματά τους λόγω Covid-19. Η έρευνα πραγματοποιήθηκε το 2019 και επαναλήφθηκε το καλοκαίρι του 2020. Έγιναν συνολικά συνεντεύξεις με 1.500 περίπου επιχειρήσεις πανελλαδικά, με 1-50 εργαζομένους, που καλύπτουν όλο το φάσμα της επιχειρηματικής δραστηριότητας (εμπόριο, μεταποίηση, επαγγελματίες-επιστήμονες, τουρισμός-εστίαση, υπηρεσίες, τεχνικές εταιρείες κ.λπ.).

Η σημασία των μικρών επιχειρήσεων για την εθνική οικονομία

Οι πολύ μικρές (1-9 άτομα προσωπικό) και μικρές επιχειρήσεις (10-49 άτομα προσωπικό) είναι η ραχοκοκαλιά της εθνικής οικονομίας, αφού αντιπροσωπεύουν το 99% των επιχειρήσεων σε αριθμό (περίπου 730.000 επιχειρήσεις) και το 78% των εργαζομένων στον ιδιωτικό τομέα. Λόγω μεγέθους οι πολύ μικρές επιχειρήσεις έχουν κερδοφορία ανά €1 πωλήσεων μόλις στα €0,11 και συνολικές εξαγωγές στα €2,7 δισ., όταν οι μεσαίες επιχειρήσεις (50-249 άτομα προσωπικό και σε πλήθος μόλις στις 3.000) έχουν κερδοφορία αντίστοιχα στα €0,15 και εξαγωγές στα €5,6 δισ. Παρ’ όλα αυτά, οι πολύ μικρές και μικρές επιχειρήσεις, λόγω του μεγάλου αριθμού τους, συμβάλλουν κατά 40% στη συνολική προστιθέμενη αξία για την εθνική οικονομία. Πέρα από το μέγεθος και την έλλειψη εξειδικευμένου προσωπικού, επηρεάζονται αρνητικά από την έλλειψη χρηματοδότησης (το κυριότερο πρόβλημά τους) και τη χαμηλή κατάταξη της χώρας στην ευκολία του επιχειρείν.

Άρα εθνικός στόχος είναι η αύξηση της ανταγωνιστικότητάς τους, που συνήθως πιστεύεται ότι πραγματοποιείται μόνο με αύξηση του μεγέθους τους είτε με οργανική ανάπτυξη ή με συγχωνεύσεις ή/και με κλαδικά clusters. Όμως, οι ψηφιακές τεχνολογίες αποδεικνύονται ένα συμπληρωματικό εργαλείο στην αύξηση της παραγωγικότητάς τους, την παραγωγή και διανομή διεθνώς ανταγωνιστικών προϊόντων/υπηρεσιών και εντέλει στην αύξηση της ανταγωνιστικότητάς τους.

Η χρήση των ψηφιακών τεχνολογιών και συστημάτων απο τις ΜμΕ

Η χρήση των τεχνολογιών για ψηφιακή παρουσία και επικοινωνία στις ελληνικές ΜμΕ παραμένει σε υψηλά ποσοστά. Συγκεκριμένα, για τα θέματα της ψηφιακής παρουσίας και επικοινωνίας τα ποσοστά χρήσης είναι: ιστοσελίδα (70%), τηλεφωνικό κέντρο (52%), ψηφιακές επικοινωνίες (40%), τηλεδιάσκεψη (39%). Στις ψηφιακές συναλλαγές και προώθηση τα ποσοστά χρήσης είναι: μέσα κοινωνικής δικτύωσης (62%), ψηφιακές καμπάνιες (36%), ηλεκτρονικό κατάστημα (17%). Στα διοικητικά συστήματα για διαχείριση πόρων τα ποσοστά χρήσης είναι: ERP (43%), CRM (39%), απλά IoT συστήματα (22%). Τέλος, για τις ψηφιακές υποδομές τα ποσοστά χρήσης είναι: ψηφιακή ασφάλεια (78%), servers (54%), cloud (22%).

Καταγράφηκαν σημαντικές αυξητικές τάσεις στη χρήση των ψηφιακών τεχνολογιών/συστημάτων το 2020 (σε σχέση με το 2019), που αφορούν: τα ηλεκτρονικά καταστήματα (από 14% το 2019 σε 17% το 2020), τις ψηφιακές καμπάνιες (από 32% σε 36%), τα εργαλεία τηλεδιάσκεψης (από 34% σε 40%), τα συστήματά CRM (από 31% σε 38%), και τα απλά IoT συστήματα (από 12% σε 22%).

Σε αρκετές περιπτώσεις όμως, λόγω έλλειψης πόρων, ακολουθήθηκαν απλές, ελλιπείς ή ερασιτεχνικές ψηφιακές λύσεις. Για παράδειγμα, 1 στις 3 που έστησαν ιστοσελίδα το έκαναν οι ίδιες ή κάποιος γνωστός, 1 στις 2 που οργάνωσαν ψηφιακή καμπάνια το έκαναν οι ίδιες ή κάποιος γνωστός, 1 στις 3 χρησιμοποίησαν απλό excel ή in-house λύση για το CRM, 8 στις 10 που αξιοποίησαν IoT τεχνολογίες το έκαναν για απλή παρακολούθηση χώρων, και 9 στις 10 για ψηφιακή ασφάλεια χρησιμοποίησαν απλά antivirus για σταθερές συσκευές.

Ο συνδυασμός συμπληρωματικών ψηφιακών τεχνολογιών/συστημάτων προσφέρει περισσότερα επιχειρηματικά οφέλη. Για παράδειγμα, μεγαλύτερο ποσοστό εταιρειών (κατά 24%) που συνδύασαν ιστοσελίδα και ηλεκτρονικό κατάστημα είχαν αύξηση πωλήσεων σε σχέση με τις άλλες που δεν τα συνδύασαν, μεγαλύτερο ποσοστό εταιρειών (κατά 19%) που συνδύασαν ERP και CRM είχαν καλύτερο έλεγχο των πόρων σε σχέση με τις άλλες, και μεγαλύτερο ποσοστό εταιρειών (κατά 24%) που συνδύασαν ηλεκτρονικό κατάστημα και ψηφιακές καμπάνιες είχαν ευκολότερη διαχείριση σχέσεων πελατών σε σχέση με τις άλλες. Όμως, περιορισμένα ποσοστά ΜμΕ αξιοποίησαν συνδυαστικές τεχνολογίες/υπηρεσίες, αφού μόνο το 20% συνδύασαν ERP και CRM συστήματα, ενώ μόλις 7% συνδύασαν ηλεκτρονικό κατάστημα με ψηφιακές καμπάνιες.

Η έρευνα προσφέρει ένα απλό διαγνωστικό εργαλείο στους επιχειρηματίες, που με εύκολο τρόπο μπορούν να συγκρίνουν τη δική τους κατάσταση όσον αφορά τη χρήση των 14 εργαλείων που εξετάζουμε και να δουν τι τους λείπει. Μπορούν επίσης να δουν ποια πλεονεκτήματα αποφέρουν οι υπάρχουσες τεχνολογίες στην εταιρεία τους και πώς συγκρίνονται με τα αντίστοιχα πλεονεκτήματα του δείγματος, αλλά και να πάρουν ιδέες από τη χρήση συμπληρωματικών τεχνολογιών. Σίγουρα η τεχνογνωσία και οι πόροι είναι περιορισμένοι στις μικρές εταιρείες, όμως αυτό μπορεί να ξεπερασθεί σε κάποιο βαθμό γιατί είναι πλέον εύκολο να βρεθεί εύκολα έτοιμη τεχνογνωσία στο διαδίκτυο, καθώς και εξειδικευμένα πρακτικά εκπαιδευτικά προγράμματα/σεμινάρια. Επίσης, λόγω των υποδομών cloud, δεν είναι αναγκαίο να επενδυθούν υψηλά χρηματικά ποσά στην αρχή για αγορά τεχνολογιών αλλά η πληρωμή να γίνεται σταδιακά με βάση τη χρήση τους. Τέλος, θα πρέπει να υλοποιηθούν από την Πολιτεία εξειδικευμένα προγράμματα/πρωτοβουλίες, με πιθανή κλαδική έμφαση, που υποστηρίζουν τον ψηφιακό μετασχηματισμό των μικρών επιχειρήσεων με τις εξειδικευμένες ανάγκες τους.

Ο ρόλος των ψηφιακών τεχνολογιών στην αντιμετώπιση του Covid-19

Ο Covid-19 επηρέασε αρνητικά τις μικρές επιχειρήσεις, αφού 8 στις 10 αναγκάστηκαν να κάνουν σημαντικές αλλαγές στον τρόπο λειτουργίας τους, και μάλιστα 1 στις 3 ανέστειλαν πλήρως τη λειτουργία τους. Συγκεκριμένα, τα μεγαλύτερα προβλήματα ήταν στην εμπορική και χρηματοοικονομική διαχείριση, καθώς και στα logistics· για παράδειγμα, η μείωση πωλήσεων (αναφέρθηκαν από το 79%), η αδυναμία είσπραξης οφειλών (67%), η προμήθεια πρώτων υλών (52%), η παράδοση υπηρεσιών/προϊόντων (48%). Μόλις 6 στις 10 έχουν επανέλθει πλήρως στην προ Covid κατάσταση λειτουργίας τους.

Οι επιχειρήσεις έκαναν σοβαρές αλλαγές λόγω Covid-19 στην επικοινωνία με πελάτες και συνεργάτες με την αξιοποίηση των ψηφιακών τεχνολογιών. Συγκεκριμένα, 2 στις 3 επιχειρήσεις άλλαξαν τον τρόπο επικοινωνίας με τους συνεργάτες και 1 στις 2 με τους πελάτες. Όσον αφορά την κυρία αλλαγή στην επικοινωνία, ανέφεραν: 3 στις 10 περισσότερες τηλεφωνικές επικοινωνίες, 2 στις 10 περισσότερα email και 1 στις 10 περισσότερες τηλεδιασκέψεις.

Η πλειονότητα των επιχειρήσεων (7 στις 10) αξιοποίησαν περισσότερο τις ψηφιακές τεχνολογίες για να ξεπεράσουν τα προβλήματα λόγω Covid-19 και lockdown και να επιστρέψουν στην ομαλότητα. Συγκεκριμένα, αναφέρθηκαν περισσότερη/ες: τηλεργασία (44%), ψηφιακές προωθητικές ενέργειες (30%), διαδικτυακές πωλήσεις (13%).

Οι εταιρείες που συνδυάζουν συμπληρωματικές τεχνολογίες τις χρησιμοποίησαν αποτελεσματικότερα για να ξεπεράσουν τα προβλήματα λόγω Covid-19 ή/και να μην επηρεαστούν τόσο πολύ αρνητικά. Επίσης, οι ψηφιακά πιο ώριμες εταιρείες ήταν σε ευνοϊκότερη θέση κατά τη μετά Covid-19 lockdown εποχή, αφού επανήλθαν πιο εύκολα στην κανονικότητα και επηρεάστηκαν λιγότερο αρνητικά.

Η στρατηγική σημασία των ψηφιακών τεχνολογιών

Για πρώτη φορά δημιουργήθηκε και καταγράφηκε ο Δείκτης Ψηφιακής Ετοιμότητας (ΔΨΕ) για τις μικρές επιχειρήσεις στην Ελλάδα, με βάση τη χρήση 10 ψηφιακών τεχνολογιών/συστημάτων: ιστοσελίδα, κοινωνικά δίκτυα, ηλεκτρονικό κατάστημα, ψηφιακή καμπάνια, ψηφιακά εργαλεία επικοινωνίας, συστήματα ERP, συστήματα CRM, υποδομές cloud, ψηφιακή ασφάλεια, τεχνολογία IoT.

Οι μικρές επιχειρήσεις βρίσκονται ακόμη στα αρχικά στάδια όσον αφορά τον ΔΨΕ, αφού 1 στις 2 κατατάσσονται στα δύο πρώτα στάδια, που είναι το στοιχειώδες και το βασικό, 1 στις 3 κατατάσσονται στο μεσαίο στάδιο, μόλις 1 στις 8 κατατάσσονται στο προχωρημένο στάδιο, και καμία εταιρεία στο top ιδεατό στάδιο. Επίσης, καταγράφεται μικρή άνοδος του δείκτη σε σχέση με το 2019. Η ψηφιακή ετοιμότητα επηρεάζεται από το μέγεθος και τον κλάδο των επιχειρήσεων. Οι μεγαλύτερες εταιρείες (6-10 και πάνω από 10 εργαζόμενοι), καθώς και οι κλάδοι των επαγγελματιών-επιστημόνων, των τεχνικών εταιρειών και της μεταποίησης, έχουν υψηλά ποσοστά ψηφιακά προχωρημένων εταιρειών.

Οι ΜμΕ επιχειρήσεις ανέφεραν ένα πλήθος επιχειρηματικών ωφελειών από τη χρήση των ψηφιακών τεχνολογιών, που καλύπτουν ένα ευρύ φάσμα: από την ομαλή καθημερινή λειτουργία μέχρι την παραγωγικότητα, από τον έλεγχο των πόρων μέχρι το μάνατζμεντ της εταιρείας, από την αύξηση των πωλήσεων μέχρι τη διαχείριση των πελατών, από τη μείωση του κόστους μέχρι τη λήψη αποφάσεων κ.λπ. Είναι ξεκάθαρο ότι όσο πιο προχωρημένη είναι η ψηφιακή ετοιμότητα μιας ΜμΕ τόσο μεγαλύτερα είναι τα επιχειρηματικά οφέλη που αποκομίζει λόγω των τεχνολογιών, και μάλιστα σε όλο τα φάσμα των ωφελειών.

Για να γίνουν πιο παραγωγικές και ανταγωνιστικές, οι ΜμΕ θα πρέπει να συνδυάσουν ψηφιακές εφαρμογές. Για παράδειγμα, για μια λιανεμπορική εταιρεία (πέρα από το ERP σύστημα που βοηθάει στη σωστή διαχείριση των προϊόντων) το CRM σύστημα για διαχείριση των πελατών είναι αναγκαίο, όπως και το ηλεκτρονικό κατάστημα και οι οργανωμένες ψηφιακές καμπάνιες για τη δημιουργία μιας πολυκαναλικής υποδομής εξυπηρέτησης. Για μια μικρή μεταποιητική επιχείρηση είναι αναγκαίο το ERP σύστημα για καλύτερη κοστολόγηση των διαφορετικών προϊοντικών κατηγοριών, πιθανόν IoT σύστημα για διαχείριση του εταιρικού στόλου και ψηφιακά εργαλεία επικοινωνίας για καλύτερη επικοινωνία και διαπραγμάτευση με τους εταιρικούς προμηθευτές και πελάτες που πιθανόν να βρίσκονται στο εξωτερικό. Για έναν επιστήμονα/επαγγελματία είναι αναγκαίο ένα πληροφοριακό site, που σε συνδυασμό με τα κοινωνικά δίκτυα ενημερώνει ουσιαστικά το ευρύ κοινό για το επιστημονικό αντικείμενο, αλλά και η υποδομή CRM τού επιτρέπει την αποτελεσματικότερη διαχείριση των πελατών του. Η ψηφιακή ασφάλεια είναι χρήσιμη σε όλες τις ΜμΕ, ενώ οι υποδομές cloud δίνουν άμεσες λύσεις χωρίς την ανάγκη για μεγάλες επενδύσεις.

Η έρευνα ανέλυσε την αξιοποίηση των ψηφιακών τεχνολογιών στις μικρομεσαίες επιχειρήσεις στην Ελλάδα και κατέγραψε τις συνθήκες που επιτρέπουν τη σωστή αξιοποίησή τους για αύξηση των επιχειρηματικών ωφελειών. Ένα μικρό ακόμη ποσοστό (1 στις 8) ήδη το καταφέρνει αυτό με την έξυπνη αξιοποίηση συμπληρωματικών τεχνολογιών – άρα υπάρχουν οι βέλτιστες πρακτικές που με τη σωστή ενημέρωση και καθοδήγηση θα μπορούσαν να ακολουθηθούν από περισσότερες ΜμΕ στο άμεσο μέλλον. Οι σχετικές επενδύσεις είναι πλέον πιο προσιτές λόγω των υπηρεσιών cloud και η αναγκαία τεχνογνωσία είναι πιο εύκολα προσβάσιμη μέσω του διαδικτύου.

Τέλος, οι ηλεκτρονικές αγορές επιτρέπουν τη δυναμική ψηφιακή παρουσία των ΜμΕ με ποιοτικά προϊόντα/υπηρεσίες (που ανήκουν στον ίδιο κλάδο ή/και στην ίδια γεωγραφική περιοχή) στις διεθνείς αγορές, αφού παρότι παραμένουν ανεξάρτητες εταιρείες, δημιουργούν όμως την αίσθηση μιας μεγάλης εικονικής επιχείρησης με όλα τα σχετικά πλεονεκτήματα στη διαπραγμάτευση με τους μεγάλες πελάτες, αλλά και στη διανομή των προϊόντων. Ειδικά αν το προϊόν έχει ψηφιακή διάσταση, τότε θεωρητικά το κόστος διανομής μηδενίζεται αφού η διάθεση μπορεί να γίνει ψηφιακά μέσω του διαδικτύου, το οποίο σημαίνει την άμεση εξυπηρέτηση των διεθνών αγορών χωρίς να είναι αναγκαία η ύπαρξη των κοστοβόρων φυσικών δικτύων και των αναγκαίων πόρων που δεν είναι διαθέσιμοι από τις ΜμΕ.

 

* Ο Γεώργιος Ι. Δουκίδης είναι διευθυντής Εργαστηρίου Ηλεκτρονικού Επιχειρείν (ELTRUN) και καθηγητής στο Οικονομικό Πανεπιστήμιο Αθηνών
** Ο Θάνος Φαλάγγας είναι διευθυντής Enterprise & Business Marketing & CRM, στον όμιλο ΟΤΕ