Οικονομική Επιθεώρηση, Δεκέμβριος 2021, τ.1013

ΕΛΛΑΔΑ 1821 – 2021

Με αφορμή την επέτειο των 200 χρόνων από την έναρξη της Ελληνικής Επανάστασης παρουσιάζουμε μερικές από τις προσωπικότητες που διαδραμάτισαν σημαντικό ρόλο στη συγκρότηση του νέου κράτους, αξιοποιώντας υλικό από το Μέγα Ελληνικόν Βιογραφικόν Λεξικόν του Κωνσταντίνου Βοβολίνη, ένα πεντάτομο έργο αναφοράς με 400 βιογραφίες

Σπήλιος Οικονομίδης: Ο πατέρας της χημικής βιομηχανίας

Του Γιώργου Βαϊλάκη

 

Ήταν χημικός, ο κορυφαίος των οργανικών χημικών της εποχής του στην Ελλάδα, μια χαρισματική προσωπικότητα που μέσα από μια ασυνήθιστη πολυπραγμοσύνη (στα λίγα χρόνια που έζησε) συνέβαλε, από την πλευρά του, στη διαμόρφωση του νέου ελληνικού κράτους, το οποίο τότε πραγματοποιούσε τα πρώτα του βήματα. Και αυτό μπορεί να ειπωθεί χωρίς την παραμικρή διάθεση υπερβολής. Διετέλεσε υφηγητής της γενικής πειραματικής Χημείας στο Πανεπιστήμιο Αθηνών, υπήρξε ο ιδρυτής της πρώτης βιομηχανίας χρωμάτων, αλλά και ο θεμελιωτής της ελληνικής χημικής και φαρμακευτικής βιομηχανίας, ενώ πρωτοστάτησε στη διάδοση και χρήση των χημικών λιπασμάτων στην ελληνική γεωργία. Σπουδαίες επιδόσεις από έναν άνθρωπο που πέθανε μόλις σαράντα ετών.

 

Από το Λειβάρτζι στο Μόναχο

EPSON MFP image

Ο Σπήλιος Οικονομίδης γεννήθηκε στο Λειβάρτζι των Καλαβρύτων το 1854 και δεν προερχόταν από πλούσια οικογένεια – μια ενδιαφέρουσα λεπτομέρεια, εάν αναλογιστεί κανείς τη μετέπειτα λαμπρή επιστημονική του εξέλιξη. Τα πρώτα γράμματα τα διδάχτηκε στο σχολείο του χωριού του και τις γυμνασιακές σπουδές του τις τελείωσε στην Πάτρα. Οι επιδόσεις του ήταν τέτοιες που οι καθηγητές του τον παρότρυναν να εγγραφεί στη φυσικομαθηματική σχολή του Πανεπιστημίου Αθηνών. Όπως και έγινε. Έπειτα από την τριετή φοίτηση πήγε στο εξωτερικό με υποτροφία. Έτσι, το 1877 γράφτηκε στο Πανεπιστήμιο του Γκρατς, όπου και αναγορεύτηκε διδάκτωρ των Φυσικών Επιστημών. Συνέχισε τις σπουδές της Χημείας στο Πανεπιστήμιο της Λειψίας και μετά στη Χαϊδελβέργη, στο Παρίσι και στο Μόναχο.

 

Συνεργάτης του εφευρέτη της ασπιρίνης

Εκεί θα γινόταν πολύτιμος συνεργάτης του διάσημου Γερμανού καθηγητή Χημείας και εφευρέτη της ασπιρίνης Αδόλφου Μπάγιερ, την εποχή των μεγαλύτερων ανακαλύψεων. Μάλιστα, σε μία από τις σημαντικότερες επιτυχίες του Μπάγιερ, της κατασκευής συνθετικού ινδικού (indigo), συνετέλεσε ο Σπήλιος Οικονομίδης. Πρόκειται για μία από τις παλιότερες χρωστικές για υφάσματα, που ακόμα και σήμερα χρησιμοποιείται για τα μπλου τζην. Είναι φυσική χρωστική από τα φύλλα ενός τροπικού φυτού. Από τότε όμως που επινοήθηκε η συνθετική παραγωγή με τη συνακόλουθη σημαντική μείωση του κόστους, εγκαταλείφτηκε η καλλιέργειά του, αφού το συνθετικό προϊόν είναι το ίδιο με το φυσικό. Κατά τα χρόνια που παρέμεινε ο Οικονομίδης εκτός Ελλάδας έδειξε και άλλα εξαιρετικά δείγματα της επιστημονικής του ιδιοφυΐας μέσα από πρωτότυπες δημοσιεύσεις και ανακοινώσεις που προκάλεσαν αίσθηση στη Χημική Εταιρεία του Βερολίνου.

 

Δημιουργός της πρώτης βιομηχανίας χρωμάτων

Παρόλη την επιτυχία του όμως, ο νεαρός επιστήμονας έπειτα από επτά χρόνια θα επέστρεφε στην Αθήνα. «Ο Σπήλιος Οικονομίδης, ποθών να εργασθή εν τη πατρίδι του, παραιτείται της θέσεώς του, ην, διά της προσωπικής αυτού εργασίας και μόνον, είχε δημιουργήσει εν Γερμανία και κατέρχεται εις την Ελλάδα. Θέσις πανεπιστημιακή δι’ αυτόν δεν υπήρχε. Εκράτει τότε η αντίληψις, ότι μία έδρα χημείας, υπό τον Αναστάσιον Χρηστομάνον, εν τω Εθνικώ Πανεπιστημίω, ήτο αρκούσα εις τας ανάγκας του τόπου» σημειώνει χαρακτηριστικά η Βιομηχανική Επιθεώρησις (τεύχος 5, Νοέμβριος 1934). Αλλά αυτή ακριβώς η αδυναμία να συνεχίσει την πανεπιστημιακή του καριέρα στην Ελλάδα θα τον έκανε να στραφεί σε άλλες κατευθύνσεις. Και σκέφτηκε να αξιοποιήσει τις γνώσεις που διέθετε –όσο κανένας άλλος– στην οργανική Χημεία, δημιουργώντας την πρώτη βιομηχανία χρωμάτων.

Η αρχή κάθε άλλο παρά εύκολη ήταν. Αλλά ο διδάκτωρ των γερμανικών πανεπιστημίων, ο οποίος μέχρι τότε είχε συνηθίσει να δουλεύει στο απολύτως οργανωμένο περιβάλλον του επιστημονικού εργαστηρίου, δεν δίστασε να προχωρήσει. Με τα λιγοστά μέσα που διέθετε, παρασκεύασε τα πρώτα χρώματα μέσα σε μικρά βαρέλια. Με αυτά τα λίγα παρασκευάσματα ξεκίνησε την περιοδεία σε όλη την ελληνική επικράτεια για να τα πουλήσει. Αυτή η επιμονή του δεν άργησε να δώσει αποτελέσματα και μέσα σε μία διετία, το 1883, εμφανίζεται στην ελληνική αγορά μια μικρή χημική βιομηχανία χρωμάτων και φαρμάκων με την επωνυμία «Σπήλιος Α. Οικονομίδης και Σία» και έδρα τον Πειραιά.

Τις επιχειρηματικές προσπάθειες του ιδρυτή της βιομηχανίας συνέδραμε, τέσσερα χρόνια αργότερα, ο νεότερος αδελφός του Λεόντιος Οικονομίδης – και εκείνος χημικός. Δεν πρόκειται για μια απλή σύμπτωση. Τον είχε καλέσει ο αδερφός του κατά την εποχή που εργαζόταν δίπλα στον καθηγητή Αδόλφο Μπάγιερ να σπουδάσει Χημεία στο Πανεπιστήμιο του Μονάχου. Μάλιστα ο Λεόντιος, αφού ολοκλήρωσε τις σπουδές του, μετέβη στην Ελβετία, στη Ζυρίχη, για να παρακολουθήσει μαθήματα Χημείας στην εκεί Πολυτεχνική Σχολή. Κάπως έτσι θα γινόταν μέλος του περίφημου «Κύκλου της Ζυρίχης», από όπου προήλθαν οι πρώτοι βιομήχανοι της Ελλάδας. «Την επομένην της αφίξεώς μου εις Ζυρίχην», αναφέρει στις σημειώσεις του ο βιομήχανος Κλεώνυμος Στυλιανίδης, «εν έτει 1887, περιδιαβάζων παρά την λίμνην της Ζυρίχης, ήκουσα όμιλον, μεγαλοφώνως συζητούντα ελληνιστί. Πλησιάσας, εγνώρισα τους Λεόντιον Οικονομίδην, Νικόλαον Κανελλόπουλον, Λεωνίδαν Αραπίδην και Αλέξανδρον Ζαχαρίου […]. Η πρώτη μας γνωριμία και φιλία έμελλε να συνεχισθή πολλά έτη κατόπιν και με συνεργασίαν εν Αθήναις».

 

Τα πρώτα βήματα των Χρωματουργείων Πειραιώς

Οι ικανότητες και οι γνωριμίες που διέθεταν τα δύο αδέλφια θα μετέτρεπαν τη χημική βιομηχανία χρωμάτων και φαρμάκων στην πανίσχυρη εταιρία ΧΡΩΠΕΙ, ή αλλιώς «Χρωματουργεία Πειραιώς». Η ΧΡΩΠΕΙ γιγαντώθηκε ως κλάδος της χημικής βιομηχανίας ύστερα από την εργαστηριακή ανακάλυψη της ανιλίνης, παραγώγου του άνθρακα, που χρησιμοποιήθηκε για την παραγωγή συνθετικών χρωστικών υλών, οι οποίες υποκατέστησαν τα φυσικά χρώματα κυρίως στην κλωστοϋφαντουργία. Οι γνώσεις που είχε αποκτήσει ο Σπήλιος Οικονομίδης κατά τα χρόνια που συνεργάστηκε με τον Μπάγιερ για την κατασκευή συνθετικού ινδικού θα αποδεικνύονταν ανεκτίμητης αξίας – κυριολεκτικά και μεταφορικά. Και η συνδρομή του αδελφού του, επίσης.

Τα πρώτα βήματα των Χρωματουργείων Πειραιώς έγιναν σε μια δύσκολη εποχή για τη βιομηχανία, αν και κάποιοι δεν δίσταζαν και αναλάμβαναν το ρίσκο. «Αν η εξέλιξις και ανάπτυξις των χρωματουργείων εν Ελλάδι δεν ήτο πολύ ταχεία, ως τούτο θα συνέβαινεν εν άλλη βιομηχανική χώρα, τούτο οφείλεται εις τας εν γένει συνθήκας, υφ’ ας, κατά το τελευταίον τέταρτον του ιθ΄ αιώνος, εδημιουργήθησαν αι πρώται σοβαραί βιομηχανίαι, εν χώρα τότε μικρά και πτωχή, άνευ επιστήμης, άνευ κεφαλαίων, άνευ ολοκληρωμένης και βοηθητικής βιομηχανίας, άνευ καταναλωτών, ένεκα του περιωρισμένου κύκλου εργασιών», όπως αναφέρει χαρακτηριστικά το Πανελλήνιον λεύκωμα το 1923, αποτυπώνοντας το κλίμα της εποχής. Και όμως, μέσα σε λίγα χρόνια από τη λειτουργία της, η ΧΡΩΠΕΙ κατέκτησε ηγετική θέση. Για να αντιληφθεί κανείς το μέγεθος του επιτεύγματος, η εταιρεία ξεκίνησε τα βήματά της και προχωρούσε δυναμικά σε μια εποχή όπου οι περισσότεροι Έλληνες δεν κατείχαν τον γραπτό λόγο, ενώ από όσους είχαν λάβει τριτοβάθμια εκπαίδευση οι περισσότεροι από τους μισούς το έκαναν στη Γερμανία και την Ελβετία! Απ’ την άλλη, οι τράπεζες έδιναν χρηματοδότηση μόνο βραχυπρόθεσμη, ενώ οι περισσότεροι θεωρούσαν ότι δεν μπορούσαν να υπάρξουν βιώσιμες βιομηχανίες στην Ελλάδα. Σε αυτή τη συγκυρία, ο Σπήλιος Οικονομίδης με τον αδελφό του Λεόντιο ίδρυσαν βιομηχανία οξέων, λιπασμάτων, οινοπνευματοποιίας, μεταξύ άλλων. Και πέτυχαν.

 

Το πρόωρο τέλος του Σπήλιου Οικονομίδη

Παράλληλα προς τη βιομηχανική του επίδοση, ο Σπήλιος Οικονομίδης δεν εγκατέλειψε αυτή καθ’ αυτήν την επιστήμη του. Μάλιστα, αρίστευσε σε μια πραγματεία που υπέβαλε και αναδείχθηκε σε υφηγητή της γενικής πειραματικής Χημείας και επί ένα διάστημα δίδαξε στο Εθνικό Πανεπιστήμιο. Στη συνέχεια, το 1892, εκλέχτηκε καθηγητής του Πανεπιστημίου. Αλίμονο όμως. Δεν πρόλαβε να σταδιοδρομήσει. Το 1893, και ενώ οι βιομηχανικές και επιστημονικές του προσπάθειες εξελίσσονταν με τις καλύτερες προοπτικές, προσβλήθηκε από βαριά νόσο και πέθανε στις 2 Ιουνίου 1894. Την επόμενη μέρα η αθηναϊκή Εφημερίς έγραφε στη νεκρολογία του: «Ανεπαύθη, μετά νόσον δεινήν, εν τη ακμή μόλις του βίου, επιστήμων πλήρης μέλλοντος, ο χημικός Σπήλιος Οικονομίδης. Οι μακράν της επιστημονικής κινήσεως παρ’ ημίν, ίσως, δεν γνωρίζουσιν οποία επιστημονική ικανότης εσβέσθη τόσον προώρως και τόσον τραγικώς. Αλλ’ οι εκτιμώντες την ισχύν της διανοίας των θνητών εκ των έργων των εκείνων, όσα περιπίπτουσιν εις την αίσθησιν πάντων ανεξαιρέτως, μεμυημένων τε και αγεύστων επιστήμης, θα κατανοήσωσι την εκ του θανάτου του Σ. Οικονομίδου απώλειαν, ατενίζοντες το μέγα εν Πειραιεί εργοστάσιόν του παραγωγής χημικών προϊόντων, όπερ διηύθυνεν από δεκαετίας, πρώτος αυτός εφαρμόσας τας επιστημονικάς του γνώσεις εις την βιομηχανίαν και ιδρύσας το πρώτον τοιούτου είδους εν Ελλάδι εργοστάσιον».

 

Ο Λεόντιος Οικονομίδης στο τιμόνι της ΧΡΩΠΕΙ

Το έργο του ανέλαβε να συνεχίσει ο αδελφός του, ο Λεόντιος – ο οποίος θα αποδεικνυόταν πανάξιος συνεχιστής. Άρχισε να συνεργάζεται στενά με άλλες σημαντικές βιομηχανίες και να επεκτείνεται με τόλμη στην παραγωγή νέων προϊόντων – μεταξύ άλλων, τσιμέντου, οξέων, λιπασμάτων, οινοπνευματοποιίας, βάμβακος και… πάγου. Παράλληλα, η εταιρεία εξελίσσεται εντυπωσιακά ως φαρμακοβιομηχανία και τα προϊόντα της αριθμούνταν, πλέον, σε εκατοντάδες. Ο Λεόντιος υπήρξε συνιδρυτής της Εταιρείας Οινοπνευματοποιίας Ελευσίνας, της Εταιρείας Τσιμέντων Τιτάν, συνιδρυτής, πρωτεργάτης και διευθυντής της εταιρείας Χημικών Προϊόντων και Λιπασμάτων, συνιδρυτής της Αγγειοπλαστικής Εταιρείας «Κεραμεικός», καθώς και άλλων εμπορικών και βιομηχανικών εταιρειών. Επίσης, διετέλεσε πρόεδρος της Λιμενικής Επιτροπής Πειραιώς, ήταν συνιδρυτής του Συνδέσμου των Ελλήνων Βιομηχάνων και Βιοτεχνών, του οποίου ήταν πρόεδρος για πολλά χρόνια. Στις 12 Δεκεμβρίου 1922 πεθαίνει και αυτός σε μικρή σχετικά ηλικία, ήταν 56 χρόνων. Το εργοστάσιο στα τέλη εκείνης της χρονιάς διέθετε 400 εργάτες, ενώ μόνο το υδραγωγείο της εταιρείας είχε κοστίσει 250.000 δραχμές, ένα ασύλληπτο ποσό για την εποχή, και η τεράστια βιβλιοθήκη εντός του εργοστασίου περιελάμβανε όλα τα γερμανικά επιστημονικά περιοδικά και συνολικά 3.500 τόμους επιστημονικά βιβλία. Ο Λεόντιος ήταν εκείνος που έκανε μεγάλα ανοίγματα στην παραγωγή νέων προϊόντων και κατάφερε να επεκτείνει τη ΧΡΩΠΕΙ σε ανώνυμη εταιρεία. Αναμφίβολα ο αδελφός του, αν ζούσε, θα αισθανόταν ιδιαίτερα ευτυχής για την πανάξια συνέχιση του έργου του.