26oς economia Φοιτητικός Διαγωνισμός

4o βραβείο ατομικής εργασίας

Μπάρκας ‘Ενoς
Εθνικό και Καποδιστριακό Πανεπιστήμιο Αθηνών
Τμήμα Οικονομικών Επιστημών

Οι οικονομικές και πολιτικές προκλήσεις του τουρισμού κατά τη διάρκεια του Covid-19

1. Επιπτώσεις του Covid-19 στον τουρισμό

Ο τουρισμός είναι ένας μηχανισμός ανάπτυξης που συμβάλλει σημαντικά στην οικονομική ανάπτυξη, όχι μόνο στην μεγέθυνση. Σε αντίθεση με άλλες πτυχές της οικονομικής δραστηριότητας, ο τουρισμός προσφέρει ταυτόχρονα την ευκαιρία για οικονομική ανάπτυξη μέσω αύξησης εισοδημάτων στις επιχειρήσεις, ενώ οι δαπάνες συνδέονται με τη βελτίωση της ευημερίας των καταναλωτών τουριστικών υπηρεσιών. Επιπλέον, ως τομέας έντασης εργασίας, ο τουρισμός συμβάλλει στην αύξηση της απασχόλησης και στην αναβάθμιση δεξιοτήτων των εργαζομένων του κλάδου. Τα χαρακτηριστικά συνδεσιμότητας και κινητικότητας του κλάδου συμβάλλουν επίσης στην περιφερειακή ανάπτυξη και στην οικονομική ένταξη. Τέλος, ως εξωστρεφής τομέα, ο τουρισμός προωθεί το διεθνές εμπόριο υπηρεσιών, προκαλώντας θετικές επιπτώσεις στην πολιτιστική διάδοση, διεθνείς επενδύσεις και διασυνοριακές συνέργειες και συνεργασία μεταξύ επιχειρήσεων.

Ο κορωναϊός έχει προκαλέσει ταυτόχρονη κάμψη στη ζήτηση και προσφορά στην τουριστική βιομηχανία. Από τη μία πλευρά, οι άνθρωποι είναι περιορισμένοι όσον αφορά τη φυσική τους μετεγκατάσταση, ενώ το εισόδημά τους πλήττεται επίσης σοβαρά. Από την άλλη πλευρά, οι τουριστικές επιχειρήσεις και οι προορισμοί έχουν επίσης σοβαρό αντίκτυπο, καθώς τα μέτρα παύσης λειτουργίας έχουν οδηγήσει σε διακοπή των δραστηριοτήτων τους, ενώ οι φυσικοί πόροι παραμένουν κλειστοί για το κοινό.
Υπό το πρίσμα αυτών των αλλαγών, αναμένονται νέα επιχειρηματικά μοντέλα, όπου ο ε-τουρισμός αναμένεται να αυξήσει το μερίδιό του, ενώ τα οικονομικά και κοινωνικά μεγέθη όπως αυτά που συνδέονται με την αυξημένη ανισότητα και την αειφόρο ανάπτυξη, θα καθορίσουν τη ζήτηση και την προσφορά αύριο . Το έγγραφο ολοκληρώνεται με προτάσεις για το πώς οι επιχειρήσεις, οι κυβερνήσεις και οι τουρίστες μπορούν σήμερα να επωφεληθούν από την υποτονική οικονομική δραστηριότητα για να επενδύσουν στο μέλλον τους.

1.1. Οικονομική συνεισφορά του τουριστικού κλάδου

Σύμφωνα με το Παγκόσμιο Συμβούλιο Τουρισμού και Τουρισμού (WTTC, 2020α), ο τομέας τουριστικών υπηρεσιών αντιπροσώπευε το 2018 το 10,4% του παγκόσμιου ΑΕΠ, περισσότερο από 319 εκατομμύρια θέσεις εργασίας (10% της συνολικής απασχόλησης), 6,5% % των συνολικών εξαγωγών παγκόσμιων υπηρεσιών. Τα στοιχεία αυτά είναι ακόμη υψηλότερα για πολλές αναπτυσσόμενες χώρες, όπου ο τουρισμός διαδραματίζει ζωτικό ρόλο στη στήριξη των εισοδημάτων και θέσεων εργασίας. Ειδικότερα, ο τουρισμός στις μικρές οικονομίες όχι μόνο αντιπροσωπεύει το μεγαλύτερο μερίδιο των συνολικών εξαγωγών τους, αλλά έχει και μια σημαντική συνεισφορά του ΑΕΠ τους (π.χ. Σεϋχέλλες (67%), Σαιντ Κιτς και Νέβις (62%), Βανουάτου (48%). ). Οι παγκόσμιες εξαγωγές ταξιδιωτικών υπηρεσιών, που αποτελούταν από δαπάνες ταξιδιωτών για αγαθά και υπηρεσίες κατά τη διάρκεια της παραμονής τους στο εξωτερικό, είχαν αυξηθεί κατά 7% το 2018. Στις περισσότερες ανεπτυγμένες χώρες του ΟΟΣΑ, ο τουριστικός τομέας συμβάλλει ελαφρώς κάτω από τον παγκόσμιο μέσο όρο στην οικονομική δραστηριότητα. Σύμφωνα με τον ΟΟΣΑ (2020γ), ο τουρισμός στις χώρες του ΟΟΣΑ συμβάλλει άμεσα, κατά μέσο όρο, στο 4,4% του ΑΕΠ, στο 6,9% της απασχόλησης και στο 21,5% των εξαγωγών υπηρεσιών.

Η οικονομική ανάπτυξη στον τομέα του τουρισμού διαρκώς υπερβαίνει την παγκόσμια αύξηση του ΑΕΠ κατά την τελευταία δεκαετία, παρά την οικονομική κρίση (βλ. Εικόνα 1). Αυτό αποδεικνύει την αυξανόμενη σημασία του τομέα για την παγκόσμια οικονομία και την πιθανή αύξηση του μεριδίου του στο συνολικό εισόδημα. Οι έμμεσες οικονομικές επιπτώσεις του τουρισμού είναι επίσης σημαντικές. Οι παγκόσμιες εξαγωγές ταξιδιωτικών υπηρεσιών, που περιλαμβάνουν τις δαπάνες ταξιδιωτών για αγαθά και υπηρεσίες κατά τη διάρκεια της παραμονής τους στο εξωτερικό, είχαν αυξηθεί κατά 7% το 2018 (WTTC, 2020α). Παράλληλα, ο τουρισμός δημιουργεί οικονομική δραστηριότητα σε συναφείς τομείς, όπως οι κτηματομεσιτικές υπηρεσίες, οι κατασκευές, το λιανικό εμπόριο κ.λπ.

Ο τουρισμός είναι ένας τομέας που υποστηρίζει έντονα την οικονομική ένταξη και συνδέεται επίσης με την ευημερία των πωλητών. Οι μικρές και μικρομεσαίες επιχειρήσεις (ΜΜΕ) αποτελούν περίπου το 80% των επιχειρήσεων του τουριστικού τομέα. Το εισόδημά τους συνδέεται κυρίως με την αναψυχή (78,6%) και λιγότερο με τις επιχειρηματικές δαπάνες (21,4%). Επιπλέον, οι εγχώριες δαπάνες του τουρισμού (71,3%) είναι πιο σημαντικές από τις διεθνείς (28,7%) δαπάνες (Poole, 2020). Αυτές οι πτυχές του τουρισμού καθιστούν ιδιαίτερα σημαντική για τις μικρές χώρες με υψηλή εξάρτηση από τον τομέα και το μικρό μέγεθος επιχειρήσεων όπως η Ελλάδα.

1.2. Οικονομικές επιπτώσεις του Covid-19 στον τομέα του τουρισμού

Οι εκτιμώμενες οικονομικές επιπτώσεις του Covid-19 στον τομέα του τουρισμού έχουν αναλυθεί από διάφορους σχετικούς διεθνείς οργανισμούς (WTTC, 2020β, 2020γ, UNWTO, 2020α). Οι μελέτες και τα άρθρα επικεντρώνονται στις πτυχές της απασχόλησης, των εισοδημάτων και των διεθνών τουριστικών αφίξεων. Το πιο ευρέως αποδεκτό σενάριο θεωρεί ότι σε παγκόσμια ταξιδιωτική και τουριστική βιομηχανία θα χαθούν περίπου 75 εκατομμύρια θέσεις εργασίας (η αρχική εκτίμηση στις 13 Μαρτίου ήταν για 50 εκατομμύρια θέσεις εργασίας). Επιπλέον, η WTTC εκτιμά ότι η κρίση θα προκαλέσει μείωση της παγκόσμιας διακίνησης κατά 25%, δηλ. απώλεια εισοδήματος τριών μηνών τουριστικής ζήτησης (WTTC). Ο ΟΟΣΑ (2020α), από την άλλη πλευρά, εκτιμά ότι η μείωση του διεθνούς τουρισμού θα είναι της τάξης του 45%, που μπορεί να αυξηθεί στο 70% εάν η ανάκαμψη καθυστερήσει μέχρι το Σεπτέμβριο του 2020. Η σωρευτική επίδραση των εσόδων από την πτώση αυτή αναμένεται να οδηγήσει σε παγκόσμιες ζημίες περίπου 2,1 τρισ. δολαρίων το 2020.

Μετά από μια μικρή πτώση στην αρχή της οικονομικής κρίσης το 2009, οι διεθνείς αφίξεις τουριστών αυξάνονται διαρκώς (βλ. Εικόνα 2). Σύμφωνα με τον UNWTO, οι διεθνείς αφίξεις αναμένεται να αυξηθούν κατά 3-4%. Μετά την έκρηξη του Covid-19, αναθεωρήθηκαν οι προβολές για τις διεθνείς αφίξεις τουριστών και προβλέπεται επί του παρόντος μείωση κατά 1-3% παγκοσμίως το 2020.

Ο τομέας του τουρισμού είναι πολύ ευαίσθητος στις διαταραχές του εισοδήματος και ιδιαίτερα σε αιφνίδιες κρίσεις, όπως η περίπτωση του Covid-19. Οι επιπτώσεις της τρέχουσας κρίσης στον τουρισμό περιλαμβάνουν τόσο την πλευρά της ζήτησης όσο και αυτή της προσφοράς. Σχετικά με το πρώτο, η συρρίκνωση του διαθέσιμου εισοδήματος οδηγεί τους ανθρώπους να μειώσουν τις δαπάνες στον τουρισμό και άλλα είδη “πολυτελείας”. Επιπλέον, λαμβάνοντας υπόψη τους περιορισμούς, λιγότεροι άνθρωποι είναι πρόθυμοι ή δύνανται να ταξιδέψουν. Από την πλευρά της προσφοράς, οι διεθνείς ταξιδιωτικοί περιορισμοί που θεσπίστηκαν από πολλές κυβερνήσεις έχουν περιορίσει άμεσα τον διεθνή τουρισμό. Επιπλέον, το κλείσιμο των ιστορικών και άλλων τοπίων τουριστικού ενδιαφέροντος λόγω των επιδημιών από την πανδημία συνεπάγεται αναπόφευκτα συρρίκνωση του τομέα.

Οι τουριστικές επιχειρήσεις ανταποκρίθηκαν στη νέα κατάσταση κατά τρόπο που αντικατοπτρίζει την επίδραση του εισοδήματος και των υποκαταστάσεων στην τουριστική αγορά. Το χαμηλότερο εισόδημα που προκαλείται από την πτώση της αγοραστικής δύναμης θα οδηγήσει ορισμένους τουρίστες εκτός αγοράς, ενώ άλλοι θα επιλέξουν προορισμούς χαμηλού κόστους, οδηγώντας έτσι σε πτώση του τουριστικού εισοδήματος. Προσωρινά, τα μέτρα για την καταπολέμηση της εξάπλωσης του κορωναϊού και την προστασία των μελών του κοινού και του συστήματος υγειονομικής περίθαλψης έχουν ως αποτέλεσμα το κλείσιμο τουριστικών επιχειρήσεων, όπως ξενοδοχεία, εστιατόρια, μουσεία, χιονοδρομικά κέντρα, δημόσιες παραλίες κλπ. και την αλλαγή των επιχειρηματικών τους μοντέλων προκειμένου να διατηρήσουν ορισμένους πελάτες. Για παράδειγμα, τα εστιατόρια μπορούν να εργαστούν σε take-away, ενώ εικονικές περιηγήσεις (e-tourism) και εναλλακτικές μορφές ηλεκτρονικού τουρισμού κερδίζουν έδαφος.

Μετά το τέλος της καραντίνας, δύο κινητήριες δυνάμεις θα διαμορφώσουν τη μελλοντική ζήτηση, το αποτέλεσμα της απελευθέρωσης από την καραντίνα και το αποτέλεσμα εισοδήματος. Το πρώτο θα οδηγήσει σε μια ξαφνική αύξηση της ζήτησης για ταξιδιωτικές και τουριστικές υπηρεσίες, καθώς οι άνθρωποι θα αισθανθούν την ανάγκη να ξεφύγουν από τους περιορισμούς στο σπίτι. Ο τουρισμός αποτελεί μια καλή επιλογή από αυτή την άποψη. Το δεύτερο θα περιορίσει την επιθυμία των ανθρώπων να ταξιδέψουν, καθώς οι οικονομικές απώλειες θα μπορούσαν να είναι τόσο καταστροφικές που οι άνθρωποι θα μπορούσαν να είναι απρόθυμοι να δαπανήσουν, ιδιαίτερα στον τουρισμό, που είναι μια υπηρεσία υψηλής ελαστικότητας.

2. Πολιτικές λύσεις

Τόσο το είδος των πολιτικών όσο και η ταχύτητα υλοποίησης από τις κυβερνήσεις διαδραματίζουν καθοριστικό ρόλο στον προσδιορισμό των κυρίαρχων παικτών της αγοράς της μετά-κρίσης εποχής. Αυτή η εποχή θα χαρακτηρίζεται ασφαλώς από αυξημένο ανταγωνισμό για μικρότερο αριθμό τουριστών, κυρίως βραχυπρόθεσμα. Επιπλέον, η παγκόσμια διάδοση της τρέχουσας κρίσης και η διεθνής κινητικότητα που υποστηρίζει τις τουριστικές υπηρεσίες σημαίνουν ότι ο συντονισμός σε διεθνές επίπεδο θα είναι απαραίτητος για την αναζωογόνηση του τομέα. Η οικονομική έκθεση 2019 του ΟΟΣΑ δείχνει ότι εάν οι οικονομίες των G20 εφαρμόσουν μέτρα τόνωσης συλλογικά και όχι σε εθνικό επίπεδο, οι μέσες επιδράσεις στην ανάπτυξη των χωρών του G20 θα είναι 1/3 υψηλότερες μετά από μόλις δύο χρόνια.

Οι συνήθεις πολιτικές απαντήσεις στην κρίση Covid-19 περιέχουν μέτρα κοινωνικού, οικονομικού και χρηματοοικονομικού χαρακτήρα. Πρώτον, οι κυβερνήσεις επικεντρώθηκαν στην προστασία των βιοτικών πόρων των εργαζομένων. Αυτά περιλαμβάνουν οικονομική βοήθεια για την προστασία εισοδημάτων των εκατομμυρίων εργαζομένων της τουριστικής βιομηχανίας. Ορισμένες κυβερνήσεις έχουν παράσχει περισσότερη οικονομική βοήθεια σε εταιρείες που δεν απολύουν εργαζόμενους, παρά την οικονομική επιβράδυνση, ιδίως σε τομείς όπως ο τουρισμός που χαρακτηρίζονται από εποχικότητα και ευελιξία στην απασχόληση. Δεύτερον, οι κυβερνήσεις έχουν παράσχει μαζικά άτοκα δάνεια σε ταξιδιωτικές και τουριστικές επιχειρήσεις, καθώς και πολλές ΜΜΕ, ως κίνητρο για την αποφυγή της κατάρρευσης τους. Επιπλέον, πολλές χώρες έχουν παραιτηθεί από διεκδικήσεις φόρων, τελών και απαιτήσεων στον τομέα του ταξιδιού και του τουρισμού. Τρίτον, σε πολλές χώρες χορηγήθηκε βοήθεια σε ρευστότητα και σε ταμειακές ροές προκειμένου να υποστηριχθούν μεγάλοι και μικροί φορείς του τομέα των ταξιδιών και του τουρισμού, καθώς και η στοχευμένη στήριξη σε τομείς που πλήττονται σοβαρά.

Παρόλα αυτά, περισσότερα απαιτούνται σε όλα τα μέτωπα, ενώ η κυβερνητική αντίδραση πρέπει να λαμβάνει υπόψη τις εξελισσόμενες ανάγκες της τουριστικής βιομηχανίας. Στις 25 Μαρτίου, το UNWTO (2020β), με την υποστήριξη του Παγκόσμιου Οργανισμού Υγείας (WHO), κάλεσε τους καινοτόμους και τους επιχειρηματίες να υποβάλουν νέες λύσεις για να βοηθήσουν τον τομέα του τουρισμού να ανακάμψει από το Covid-19.

3. Το μέλλον των τουριστικών υπηρεσιών

Οι αναμενόμενες αλλαγές ενδέχεται να επηρεάσουν τη μελλοντική ζήτηση και προσφορά τουριστικών υπηρεσιών. Όσον αφορά τη ζήτηση, ο ανταγωνισμός προορισμών για μικρότερο αριθμό τουριστών με χαμηλότερα εισοδήματα θα οδηγήσει σε αυξημένη ζήτηση για low cost προορισμούς. Ταυτοχρόνως, η αυξημένη ανισότητα εισοδήματος θα οδηγήσει στη διάσπαση της τουριστικής αγοράς σε προορισμούς πολυτελείας και χαμηλού κόστους, με μείωση των ενδιάμεσων λύσεων. Οι χώρες θα πρέπει να προσπαθήσουν να επωφεληθούν από τα συγκριτικά πλεονεκτήματά τους και να προσελκύσουν τουρίστες υψηλού εισοδήματος. Επιπλέον, οι τουρίστες μπορεί να τείνουν να αποφεύγουν πολυσύχναστους προορισμούς για να αποφευχθεί πιθανή μόλυνση, ενώ θα ευνοούν τις χώρες που έλαβαν έγκαιρη δράση και όπου η Covid-19 είχε μικρότερο αντίκτυπο. Από αυτή την άποψη, η Ελλάδα οφείλει να εκμεταλλευτεί αυτό το πλεονέκτημα που δημιουργεί το γεγονός έγκαιρης λήψης προληπτικών μέτρων έναντι του ιού. Οι ανησυχίες για την ασφάλεια της υγείας θα ωφελήσουν επίσης χώρες με καλές υπηρεσίες δημόσιας υγείας σε σύγκριση με τις πιο επικίνδυνες.

Η τοποθέτηση στις μελλοντικές αγορές των νέων τουριστικών υπηρεσιών θα είναι σίγουρα βασισμένη στον ενισχυμένο ανταγωνισμό. Η θεωρία υποδηλώνει ότι το μείγμα μάρκετινγκ εκτελείται πιο συχνά μέσω των 4 P του μάρκετινγκ: τιμή (price), προϊόν (product), προώθηση (promotion) και τόπος (place). Πρώτον, οι στρατηγικές τιμολόγησης θα επηρεαστούν από τον αυξημένο ανταγωνισμό και την αύξηση της ανισότητας των εισοδημάτων. Δεύτερον, το προϊόν θα αλλάξει και ενδεχομένως θα αντικατοπτρίζει την αύξηση του μεριδίου του ηλεκτρονικού τουρισμού, την εξειδίκευση του μη ψηφιακού τουριστικού προϊόντος σε περιοχές με συγκριτικό πλεονέκτημα υπό το φως της αυξημένης αποστροφής κινδύνου μετά τη μείωση της ζήτησης και την πτώση του ανοργάνωτου μαζικού τουρισμού. Αυτό θα είναι θετικό για τη βιωσιμότητα του τομέα και την ένταξη των απομακρυσμένων περιοχών, ιδιαίτερα των απομονωμένων περιοχών της Ελλάδας. Μια άλλη θετική πτυχή είναι η περιβαλλοντική αναβάθμιση που προκαλείται από τη μείωση της ρύπανσης του αέρα, της θάλασσας και της γης. Η αυξημένη αξία της φύσης και των υπαίθριων δραστηριοτήτων μετά την καραντίνα θα συμβάλει πιθανόν στη μετεξέλιξη της τουριστικής βιομηχανίας προς πιο βιώσιμα μοντέλα. Τρίτον, η προώθηση τουριστικών υπηρεσιών θα επικεντρωθεί στην αύξηση του μεριδίου των online κρατήσεων και των τουριστικών προτιμήσεων για ασφαλέστερους προορισμούς κοντά στο σπίτι. Η ηλεκτρονική διαφήμιση είναι επίσης ζωτικής σημασίας για το νέο μίγμα μάρκετινγκ και η αφοσίωση των πελατών μέσω της χρήσης των κοινωνικών μέσων ενημέρωσης θα αποκτήσει όλο και μεγαλύτερη σημασία.

Η πλευρά της προσφοράς είναι πιθανό να ανακάμψει ταχύτερα από ό, τι η ζήτηση για τουριστικές υπηρεσίες, αν και η ανάκαμψη θα ανταποκριθεί στα μέτρα που έλαβαν οι κυβερνήσεις και την ταχεία εφαρμογή τους. Η αυξημένη προσφορά θα ασκήσει αρνητική πίεση στις τιμές μέσω του αυξημένου ανταγωνισμού για μικρότερο αριθμό πελατών. Αυτό οφείλεται στο γεγονός ότι η ανάκαμψη και τα κυβερνητικά μέτρα αποσκοπούν κυρίως στην πλευρά της προσφοράς, ενώ η ζήτηση των τουριστικών υπηρεσιών θα είναι βραδεία για μεγαλύτερο χρονικό διάστημα. Σύμφωνα με τον ΟΟΣΑ (2020α): «Ακόμη και όταν αρχίσουν να λειτουργούν οι αλυσίδες εφοδιασμού του τουρισμού, η ανάκαμψη της ζήτησης θα χρειαστεί κάποιο χρονικό διάστημα, δεδομένων των αλληλοσυνδεόμενων επιπτώσεων των οικονομικών και υγειονομικών κρίσεων και της σταδιακής άρσης των ταξιδιωτικών περιορισμών επιπτώσεις σε πολλές εθνικές οικονομίες.»

Η προώθηση του ψηφιακού μετασχηματισμού των επιχειρήσεων λόγω της κρίσης, αντί της σταδιακής ψηφιοποίησης βάσει του ανταγωνισμού, θα μπορούσε να αποτελέσει το βασικό θετικό αποτέλεσμα του Covid-19. Όπως και με τους νόμους της φύσης, δεν θα είναι απαραιτήτως η ισχυρότερη, η πλουσιότερη ή η μεγαλύτερη τουριστική επιχείρηση που θα μπορέσει να επιβιώσει και να αποκτήσει ανταγωνιστικό πλεονέκτημα στη μελλοντική τουριστική αγορά, αλλά η πιο προσαρμόσιμη και future-proof.

 

Αναφορές

Hale, T. and S. Webster (2020), Oxford COVID-19 Government Response Tracker. Data use policy: Creative Commons Attribution CC BY standard, Available, on April 6th 2020 at: https://www.bsg.ox.ac.uk/research/research-projects/oxford-covid-19-government-response-tracker
OECD (2020α), Tourism policy responses, Tackling Coronavirus (Covid-19), Contributing to a global effort, 31 March 2020, Available, on April 6th 2020 at: https://read.oecd-ilibrary.org/view/?ref=124_124984-7uf8nm95se&Title=Covid-19:%20Tourism%20Policy%20Responses
OECD (2020β), Competition in Labour Markets, Available, on April 6th 2020 at: http://www.oecd.org/daf/competition/competition-concerns-in-labour-markets.htm
OECD (2020γ), OECD Tourism Trends and Policies 2020, OECD Publishing, Paris, https://doi.org/10.1787/6b47b985-en
Poole, J. (2020), World Travel and Tourism Council (WTTC), Presentation on April 1st 2020 at the OECD Tourism Committee
UNWTO (2020α), Impact assessment of the Covid-19 outbreak on international tourism, United Nations World Tourism Organization, 27 March 2020, Available, on April 6th 2020 at: https://www.unwto.org/impact-assessment-of-the-covid-19-outbreak-on-international-tourism
UNWTO (2020β), Calling on innovators and entrepreneurs to accelerate tourism recovery, United Nations World Tourism Organization, 25 March 2020, Available, on April 6th 2020 at: https://www.unwto.org/calling-on-innovators-and-entrepreneurs-to-accelerate-tourism-recovery
WTTC (2020α), Travel and Tourism Economic Impact 2019, WTTC 2019 Annual Report, World Travel and Tourism Council (WTTC), Available, on April 6th 2020 at: https://www.wttc.org/-/media/files/reports/economic-impact-research/regions-2019/world2019.pdf
WTTC (2020β), Latest research from WTTC shows a 50% increase in jobs at risk in Travel & Tourism, World Travel and Tourism Council (WTTC), Available, on April 6th 2020 at: https://www.wttc.org/about/media-centre/press-releases/press-releases/2020/latest-research-from-wttc-shows-an-increase-in-jobs-at-risk-in-travel-and-tourism
WTTC (2020γ), Coronavirus puts up to 50 million Travel and Tourism jobs at risk says WTTC, World Travel and Tourism Council (WTTC), Available, on April 6th 2020 at: https://www.wttc.org/about/media-centre/press-releases/press-releases/2020/coronavirus-puts-up-to-50-million-travel-and-tourism-jobs-at-risk-says-wttc