Αμερικανοί από ελληνική γενιά

Οικονομική Επιθεώρηση, Ιανουάριος 2022, τ.1014

ΔΙΑΣΠΟΡΑ

του Γιώργου Βαϊλάκη

 

Η ιστορία του απόδημου ελληνισμού είναι μακρά και γοητευτική, με τον ελληνισμό της διασποράς –όπως αλλιώς λέγεται– να αποτελεί διαχρονικά μία από τις πλέον σημαντικές εκφάνσεις του ελληνισμού. Και είναι εντυπωσιακό ότι το σύνολο των εκπατρισμένων Ελλήνων δεν έπαψε να συντηρεί –σε μεγάλο βαθμό– τις υλικές, πολιτιστικές και συναισθηματικές σχέσεις με την Ελλάδα.

Μια σύντομη ιστορική επισκόπηση του ελληνικού μεταναστευτικού ρεύματος θα ξεκινούσε τον 18ο και 19ο αιώνα, όταν δημιουργούνται ελληνικές παροικίες στην Ιταλία, την Aυστρο-Ουγγαρία, τη Μολδοβλαχία, τα Βόρεια Βαλκάνια, την Αγγλία, τη Γαλλία, την Αίγυπτο. Στην περίοδο που συμπίπτει με την Επανάσταση του 1821, η ελληνική διασπορά ίδρυσε στην Οδησσό τη Φιλική Εταιρεία, ενώ οι ελληνικές κοινότητες του εξωτερικού βοήθησαν με τα κεφάλαιά τους τον αγώνα της ανεξαρτησίας. Αλλά και αργότερα, συνέχισαν να συμβάλλουν στην ανασυγκρότηση της Ελλάδας μέσω των ευεργεσιών.

Με την ίδρυση του νέου ελληνικού κράτους, οι παροικίες της Αιγύπτου, της Συρίας, του Λιβάνου και της Μεσοποταμίας γνώρισαν σημαντική οικονομική άνθηση, αναπτύσσοντας δραστηριότητες στο θαλάσσιο εμπόριο και υποβοηθώντας στην εξάπλωση της ελληνικής ναυσιπλοΐας. Η μεγαλύτερη, πάντως, διασπορά του ελληνικού στοιχείου και η διόγκωση του εκτός Ελλάδας ελληνισμού αρχίζει με τη σταδιακή παρακμή αυτών των παροικιών και την εμφάνιση σημαντικών μεταναστευτικών ρευμάτων προς κάθε κατεύθυνση. Και, βέβαια, ο πλέον επιθυμητός μεταναστευτικός προορισμός, ιστορικά, είναι οι ΗΠΑ.

Με βάση τις εκτιμήσεις της Γενικής Γραμματείας Απόδημου Ελληνισμού σήμερα, περισσότεροι από 5.000.000 πολίτες ελληνικής καταγωγής ζουν εκτός των ελληνικών συνόρων, διεσπαρμένοι σε 140 χώρες της υφηλίου. Μεγαλύτερη συγκέντρωση πληθυσμού ελληνικής καταγωγής παρατηρείται στις ΗΠΑ: περί τα 3 εκατομμύρια. Για την ιστορία, ο πρώτος Έλληνας που είναι γνωστό ότι έφτασε στο έδαφος των σημερινών ΗΠΑ ονομαζόταν Δον Τεόντορο (Don Teodoro)· αποβιβάστηκε στη Φλόριντα το 1528 με την εξερευνητική αποστολή του Ισπανού Πανφίλο ντι Ναρβάες και πέθανε εκεί, όπως οι περισσότεροι από τους συντρόφους του. Το 1768 περίπου 500 Έλληνες κυρίως από τη Σμύρνη, την Κρήτη και τη Μάνη μαζί με Ιταλούς, Κορσικανούς και Μινορκανούς δημιούργησαν τη Νέα Σμύρνη στη Φλόριντα υπό την καθοδήγηση του Άντριου Τέρνμπολ και της Ελληνίδας γυναίκας του, Μαρίας Ρουμπίνη. Η αποικία δεν ήταν επιτυχής, αφού πολλοί από τους αποίκους ασθένησαν και απεβίωσαν, και στις 17 Ιουλίου 1777 εγκαταλείφθηκε επίσημα. Αλλά εκεί σώζεται το πρώτο ξύλινο σχολείο των ΗΠΑ, το οποίο δημιούργησε ο Ιωάννης Γιαννόπουλος από τη Μάνη.

Η συστηματική μετανάστευση Ελλήνων προς τις ΗΠΑ άρχισε κατά το β΄ μισό του 19ου αιώνα. Την εποχή εκείνη οι Έλληνες εισέρχονταν στις ΗΠΑ ως «Λεβαντίνοι» (Levantines), επειδή προέρχονταν από τη Μικρά Ασία και από ελληνικά νησιά που ανήκαν στην Οθωμανική Αυτοκρατορία. Η πληθώρα των Ελλήνων μεταναστών που έφτασε στην Αμερική μεταξύ του 1890 και του 1924 μπορεί να διαιρεθεί σε τρεις κύριες ομάδες: (1) Έλληνες που πήγαιναν προς τις Δυτικές Πολιτείες για να δουλέψουν στους σιδηροδρόμους και στα μεταλλεία, (2) Έλληνες που κατέληξαν σε πόλεις της Νέας Αγγλίας και δούλεψαν στον τομέα της υφαντουργίας και της υποδηματοποιίας και (3) Έλληνες που πήγαν σε μεγάλες πόλεις του βορρά, κυρίως στη Νέα Υόρκη και το Σικάγο, και δούλευαν σε εργοστάσια ή βρήκαν εργασία ως λαντζιέρηδες, λούστροι και μικροπωλητές. Συνεπώς, όπως και οι περισσότεροι μετανάστες, οι Έλληνες ανήκαν αρχικά στην εργατική τάξη.

Τη δεκαετία του 1890 η μετανάστευση αυξήθηκε, κυρίως λόγω των πολλών οικονομικών ευκαιριών που υπήρχαν στις ΗΠΑ, λόγω των δυσκολιών που αντιμετώπιζαν οι χριστιανοί στο οθωμανικό κράτος και αργότερα λόγω των βαλκανικών πολέμων και του Α΄ Παγκοσμίου Πολέμου. Κάπως έτσι, από το 1890 ως το 1917 έφτασαν στις ΗΠΑ 450.000 Έλληνες μετανάστες και άλλοι 70.000 από το 1918 ως το 1924. Ώσπου, το 1900 οι αμερικανικές αρχές κατήργησαν τους περιορισμούς στην είσοδο Ελλήνων μεταναστών και ο αριθμός τους αυξήθηκε εντυπωσιακά. Σε σχέση με την κατανομή ανά περιοχές, οι Έλληνες έχουν σήμερα ισχυρή παρουσία στις βορειοανατολικές πολιτείες των ΗΠΑ, ενώ (σύμφωνα με το American Community Survey, 2015) ζουν σε μία από τις ακόλουθες πολιτείες: Νέα Υόρκη (170.637), Καλιφόρνια (134.680), Ιλινόις (99.509), Φλόριντα (90.647), Μασαχουσέτη (83.701), Νιου Τζέρσεϊ (84.000), Πενσυλβάνια (71.000), Οχάιο (61.000), Μίσιγκαν (59.000), Τέξας (49.000), Μέριλαντ (41.000), Κονέκτικατ (35.000), Βιρτζίνια (28.000).

Σταδιακά, λοιπόν, στα μεγάλα αστικά κέντρα των ΗΠΑ δημιουργήθηκαν ελληνικές γειτονιές, ενώ μικρές ελληνικές επιχειρήσεις (κυρίως εστιατόρια, καφενεία και παντοπωλεία) εμφανίζονταν παντού. Η ομογένεια άρχισε να οργανώνεται σε ελληνορθόδοξες ενορίες, εθνικούς συλλόγους και άλλες οργανώσεις. Μάλιστα, το 1915 κυκλοφόρησε στη Νέα Υόρκη η ελληνική εφημερίδα Εθνικός Κήρυξ, η οποία υπάρχει ακόμα, και το 1922 δημιουργήθηκε η μεγαλύτερη και μακροβιότερη ελληνική οργάνωση ΑΧΕΠΑ – που έχει συνεισφέρει με πολυάριθμες δωρεές στη χρηματοδότηση ιατρικών και άλλων ερευνών στις ΗΠΑ και την Ελλάδα (όπως το Νοσοκομείο ΑΧΕΠΑ), καθώς και σε προγράμματα μαθητικών υποτροφιών.

Μεγάλος αριθμός Ελλήνων άρχισε να έρχεται, πάλι, στις ΗΠΑ μετά το 1945. Αιτία ήταν οι οικονομικές καταστροφές που υπέστησαν από το Β΄ Παγκόσμιο Πόλεμο, καθώς και από τον Εμφύλιο που ακολούθησε. Από το 1946 έως το 1982 μετανάστευσαν στις ΗΠΑ περίπου 211.000 Έλληνες. Και επειδή οι μεταπολεμικοί μετανάστες δεν δέχτηκαν τόσο πολλές πιέσεις αφομοίωσης, όπως οι παλιότεροι, δεν άργησαν να ανανεώσουν την ελληνοαμερικανική ταυτότητα. Επιπλέον, με την πάροδο των χρόνων η ελληνική ομογένεια στις ΗΠΑ ανέρχεται – τόσο οικονομικά όσο και κοινωνικά. Ήδη από τη δεκαετία του 1960 πολλοί Ελληνοαμερικανοί της δεύτερης και τρίτης γενιάς άρχισαν να αναμειγνύονται στην πολιτική ζωή της χώρας, σε υψηλά πόστα.

Με την οργάνωση και της θρησκευτικής τους ζωής και με τις διοργανώσεις πολιτιστικών, εθνικών και θρησκευτικών εκδηλώσεων, οι ομογενείς στις ΗΠΑ δεν άργησαν να καταξιωθούν ως μια συνεχώς αναπτυσσόμενη –οικονομικά και πολιτιστικά– κοινότητα, η οποία έχει ενσωματωθεί στον αμερικανικό κοινωνικό ιστό. Η Ελληνική Ορθόδοξη Αρχιεπισκοπή Αμερικής, με έδρα τη Νέα Υόρκη, είναι επαρχία του Οικουμενικού Πατριαρχείου με Αρχιεπίσκοπο (από τις 11 Μαΐου 2019) τον Ελπιδοφόρο. Πριν από την ίδρυση της Ελληνικής Αρχιεπισκοπής, στο δυτικό ημισφαίριο υπήρχαν πολλές κοινότητες Ελλήνων Ορθοδόξων. Η πρώτη ελληνική ορθόδοξη κοινότητα στην Αμερική ιδρύθηκε το 1864 στη Νέα Ορλεάνη της Λουιζιάνα από μια μικρή αποικία Ελλήνων εμπόρων. Στη Νέα Υόρκη, σημερινή έδρα του Αρχιεπισκόπου Αμερικής, η πρώτη μόνιμη κοινότητα ιδρύθηκε το 1892. Η Ελληνική Ορθόδοξη Αρχιεπισκοπή Βορείου και Νοτίου Αμερικής συστήθηκε το 1921 και αναγνωρίστηκε επίσημα από την Πολιτεία της Νέας Υόρκης το 1922. Το 1908 η Ορθόδοξη Εκκλησία της Αμερικής υπαγόταν στην Εκκλησία της Ελλάδος, αλλά από το 1922 η Αρχιεπισκοπή υπάγεται στη δικαιοδοσία του Οικουμενικού Πατριαρχείου. Το 1996 το Οικουμενικό Πατριαρχείο διέσπασε την Αρχιεπισκοπή σε 4 μέρη (Αμερική, Καναδά, Κεντρική Αμερική και Νότια Αμερική), αφήνοντας έτσι στην Αρχιεπισκοπή Αμερικής μόνο την επικράτεια των Ηνωμένων Πολιτειών.

Μετά το 1981 και την είσοδο της Ελλάδας στην Ευρωπαϊκή Ένωση οι αριθμοί των μεταναστών στις ΗΠΑ μειώθηκαν πολύ και υπολογίζονται στους 2.000 ετησίως. Και, βέβαια, υπάρχει μια ποιοτική διαφορά σε σχέση με τους παλιότερους, αφού οι περισσότεροι μεταναστεύουν στις ΗΠΑ όχι ως ανειδίκευτοι εργάτες –ή ως… νύφες για τους ομογενείς– αλλά για σπουδές και στη συνέχεια παραμένουν εκεί για να κάνουν ακαδημαϊκή καριέρα. Τα τελευταία χρόνια η μετανάστευση όχι μόνο έχει ελαχιστοποιηθεί, αλλά υπάρχει αντίστροφη πορεία επιστροφής Ελληνοαμερικανών στην Ελλάδα.

Πάντως, σύμφωνα με το Department of Homeland Security (DHS) των ΗΠΑ, στο διάστημα 2010 έως 2014 έχουν χορηγηθεί σε Έλληνες υπηκόους 6.340 άδειες παραμονής με καθεστώς μόνιμου κατοίκου. H μετανάστευση στη συγκεκριμένη πενταετία κινείται σε χαμηλότερα επίπεδα σε σχέση με την περασμένη δεκαετία, καθώς το 2000-2009 άδεια παραμονής έλαβαν 16.841 Έλληνες υπήκοοι.

Απ’ την άλλη, ο αριθμός των Αμερικανών που μιλούν σήμερα την ελληνική γλώσσα αποτελεί μόλις το 0,116% του πληθυσμού – αυτό σημαίνει ότι μόνο 312.000 κάτοικοι των ΗΠΑ, ή αλλιώς το 27% των Αμερικανών ελληνικής καταγωγής, μιλούν την ελληνική γλώσσα. Προφανώς, η διακοπή της εισροής νέων Ελλήνων μεταναστών και η αφομοίωση των νεότερων γενεών έχει ως συνέπεια τη σταδιακή μείωση του ελληνικού στοιχείου στις ΗΠΑ.

Όπως λέει ο πρόεδρος του σημαντικού οργανισμού της ομογένειας American-Hellenic Institute (AHI, Ελληνο-Αμερικανικό Ινστιτούτο) Νίκος Λαρυγγάκης: «Σήμερα η ελληνική κοινότητα στην Αμερική μαζί με την εβραϊκή κοινότητα είναι οι δύο πιο ισχυρές και σε οικονομική δύναμη και στον τομέα της παιδείας – αυτό το δείχνουν όλες οι σχετικές στατιστικές. Είμαστε στην τρίτη και την τέταρτη γενιά και οι Έλληνες πάντοτε ήθελαν τα παιδιά τους να αποκτούν περισσότερη μόρφωση. Αλλά εδώ και πολλά χρόνια οι στατιστικές στην Εκκλησία δείχνουν ότι οι μικτοί γάμοι φτάνουν ένα ποσοστό μεγαλύτερο από 90%. Αυτό δεν το λέω σαν κάτι αρνητικό. Και η δική μου κόρη δεν έχει παντρευτεί Έλληνα. Αλλά, έχοντας φτάσει στην τέταρτη και παραπάνω γενιά Ελληνοαμερικανών, είναι γεγονός ότι αλλάζει η μορφή της ελληνικής κοινότητας. Πιστεύω ότι αυτό δεν πρόκειται να επηρεάσει ούτε τη θρησκεία ούτε την κουλτούρα, αυτή είναι ζωντανή και θα συνεχίσει να είναι – κάτι που φαίνεται στις εκδηλώσεις σε σχολεία, εκκλησίες και πολιτιστικούς συλλόγους».

 

Όσο για τη σχέση των Ελληνοαμερικανών με την ελληνική γλώσσα και την Ελλάδα, ο Ν. Λαρυγγάκης εξηγεί: «Οι σημερινοί Ελληνοαμερικανοί χαρακτηρίζουν τους εαυτούς τους Αμερικανούς από ελληνική γενιά. Όσο υπάρχουν οργανώσεις που διαθέτουν οικονομικούς πόρους για να μπορούν να προωθούν τις σχέσεις, αυτές θα συνεχίζονται και θα ενισχύονται και σε κρατικό επίπεδο. Αλλά αυτές οι οργανώσεις αποτελούνται από τοπικά σωματεία, και αυτά –όπως και να το κάνεις– αρχίζουν και μειώνονται, σβήνουν, δεν μπορούν να διατηρηθούν. Επιπλέον, η ελληνική γλώσσα έχει τεράστια δυσκολία και τα ελληνικά σχολεία που τη διδάσκουν συνεχώς λιγοστεύουν, έχουν περιοριστεί στη Νέα Υόρκη και στο Σικάγο. Αλλά πολύ πιο σημαντικό από το να ξέρεις τη γλώσσα είναι να γνωρίζεις την ιστορία της Ελλάδας. Το να είσαι Έλληνας δεν είναι μόνο η γλώσσα. Είναι ο τρόπος ζωής, είναι ο τρόπος σκέψης, είναι η φιλοσοφία. Και τον ελληνισμό μπορείς να τον προωθήσεις ακόμα και αν δεν γνωρίζεις την ελληνική γλώσσα».