Θεόδωρος Παπαλεξόπουλος (1926-2020): Μια διαδρομή με επίγνωση του «χρέους σποράς»

 

Στα 94 του έφυγε από την ζωή ο Θόδωρος Παπαλεξόπουλος, από τους σημαντικότερους Προέδρους του ΣΕΒ (1982-88) – την εποχή που ακόμη ήταν «Σύνδεσμος Ελλήνων Βιομηχάνων» και εν συνεχεία «Σύνδεσμος Ελληνικών Βιομηχανιών», όπου είχε λειτουργήσει επί χρόνια ως μέλος του Δ.Σ. και, αποφασιστικά, ως Γενικός Γραμματέας – και στο πηδάλιο της τσιμεντοβιομηχανίας «ΤΙΤΑΝ» επί πέντε δεκαετίες, όπου σήμερα βρίσκεται ο γιός του Δημήτρης Παπαλεξόπουλος, ήδη και Πρόεδρος του ΣΕΒ, που είναι πλέον «Σύνδεσμός Επιχειρήσεων και Βιομηχανίας».

Πίσω και πέρα από αυτήν την διαδρομή, στην φιγούρα του Θόδωρου Παπαλεξόπουλου αποτυπώθηκε – επί δεκαετίες – μια ανάγνωση και αποδοχή της ευθύνης στον δημόσιο βίο. Έτσι, ο νεαρός απόφοιτος του ΕΤΗ της Ζυρίχης και εν συνεχεία του INSEAD, ο οποίος δοκίμασε και τον ακαδημαϊκό χώρο – επιμελητής στο ΕΜΠ – και εν συνεχεία επέλεξε τον χώρο της μεταποίησης, τοποθετήθηκε σταθερά στην αιχμή των επιχειρηματικών εξελίξεων. Στον ΤΙΤΑΝΑ εισήγαγε σύγχρονες οργανωτικές μεθόδους, συνετέλεσε στο άνοιγμα και την διεθνοποίηση της παραγωγής, επένδυσε στην δημιουργία σύγχρονων εργασιακών σχέσεων (με τον Νίκο Αναλυτή στο πλευρό του) και την προώθηση της ασφάλειας στους χώρους εργασίας. πιο πρόσφατα επένδυσε στην περιβαλλοντική και την ενεργειακή βελτίωση: σήμερα ακούγονται αυτονόητα, στον καιρό τους δεν ήταν. Ανάλογες προτεραιότητες έφερε και στον ΣΕΒ, δίπλα στον οποίο βοήθησε στο ξεκίνημα του ΙΟΒΕ του οποίου υπήρξε ιδρυτικό μέλος και επίτιμος Πρόεδρος, αλλά και υποστηρικτής της μελετητικής/ερευνητικής αυτονομίας.

Από νωρίς είχε στρατευθεί στην Ευρωπαϊκή στροφή της Ελληνικής οικονομίας – και της Ελλάδας, γενικότερα – έχοντας προσέλθει στην πρωτοβουλία του European Roundtable for Industry αλλά και της Association for the Monetary Unity of Europe μαζί με κορυφαίους της Ευρωπαϊκής οικονομικής σκηνής, όπως ο Pehr Gyllenhammar της Volvo, ο Helmut Maucher της Nestlé, ο Leif Jοhansson της Ericsson ή ο Jérôme Monod  της Suez και ο τότε Επίτροπος Βιομηχανίας Etienne Davignon.

Στην Ελληνική δημόσια σκηνή, έστρεψε τον ΣΕΒ προς ενεργότερο δημόσιο ρόλο, αλλά και πήρε πρωτοβουλίες ή στήριξε άλλες όπως του Συμβουλίου Ελληνο-Τουρκικής Επιχειρηματικής Συνεργασίας (αφού «γνώρισε» την διαδικασία του Νταβός στον Ανδρέα Παπανδρέου και τον Κωνσταντίνο Μητσοτάκη), μαζί με την Καιτη Κυριακοπουλου, τον Νίκο Βερνίκο, τον Γ. Κωνσταντινίδη, τον Γεράσιμο Φω΄τα, τον Στ. Γουρδομιχάλη και από την Τουρκική πλευρά τον Σαρίκ Ταρά και τον Ραχμί Κοτς.

Ιδρυτής και σταθερά εμψυχωτής της «Κίνησης των Πολιτών για μια Ανοιχτή Κοινωνία», μαζί με ανθρώπους διαφορετικών πολιτικών ευαισθησιών όπως ο Λεωνίδας Κύρκος ή ο Μιχάλης Ράπτης/Πάμπλο, πολέμησε προκειμένου να ανοίξει η δημόσια συζήτηση πέρα από κομματικά/ιδεολογικά στερεότυπα αλλά και να υπάρξουν αποτελέσματα σε θέματα όπως η μεταρρύθμιση ουσίας στην Παιδεία ή η επίσπευση απονομής της Δικαιοσύνης (με τον Στέφανο Ματθία) ή πάλιν η  – ειλιρινής και όχι τυπική – καταπολέμηση της γραφειοκρατίας. Υπήρξε επίσης ιδρυτικό μέλος της «Διεθνούς Διαφάνειας-Ελλάς» , θεωρώντας ότι η παθητική καταδίκη της διαφθοράς και των σκανδάλων «δεν οδηγεί πουθενά».

 

 

Από νωρίς φίλος και υποστηρικτής της «Βιομηχανικής Επιθεώρησης» και στην μετεξέλιξή της σε «Οικονομική Επιθεώρηση», ο Θόδωρος Παπαλεξόπουλος είχε συχνά δώσει συνεντέυξεις, ή μάλλον είχε συζητήσει μαζί μας για θέματα επίκαιρου ή και μονιμότερου ενδιαφέροντος.

 

Θ. Παπαλεξόπουλος και Κ.Καραμανλής

Με τον Κωνσταντίνο Καραμανλή

Δίνουμε στην συνέχεια τον λόγο στον ίδιο, σε προφορική του μαρτυρία που αφορά τον Κωνσταντίνο Καραμανλή και την πορεία της Ελλάδας προς την Ευρώπη:

«Ο Καραμανλής ήθελε -και νομίζω ότι γι’ αυτό θα του είναι η Ελλάδα και οι Έλληνες πάντοτε ευγνώμονες, εσαεί – να μας εντάξει στην Ευρώπη. Είχε μεν γίνει το πρώτο βήμα της σύνδεσης, αλλά ήθελε και την πλήρη ένταξη. Και έλεγε, τότε: «Θέλω, πάση θυσία, κοινωνική γαλήνη». […]

[…]Στα τέλη του ΄75, αν θυμάμαι καλά, μας κάλεσε στο γραφείο του ο Κ. Καραμανλής, στη μεγάλη αίθουσα, στο μεγάλο τραπέζι: αυτός καθόταν πάντα επικεφαλής και είχε δεξιά του τον υπουργό Συντονισμού Παπαληγούρα και αριστερά του είχε τον Σ.Ε.Β., με πρόεδρο τον Μαρινόπουλο,  α’ αντιπρόεδρο τον Σβορώνο, β΄αντιπρόεδρο τον Κυριαζή,  παραπέρα τον Γκέρτσο και, στο τέλος, απέναντί του, τον νεαρό Γενικό Γραμματέα, τον Παπαλεξόπουλο.

Έκανε την ομιλία του ο Καραμανλής, έδωσε το λόγο στον υπουργό, μας είπαν αυτά τα πατριωτικά περί κοινωνικής γαλήνης και βοηθείας προκειμένου να διευκολυνθεί η ένταξη. Και, μετά, έδωσε το λόγο στον Μαρινόπουλο, ο οποίος είπε τα δικά του και, εκεί που πήγε να λήξει η υπόθεση, λέει ο Μαρινόπουλος: «Να ρωτήσω τους συναδέλφους κύριε Πρόεδρε, έχετε καιρό, αν θέλουν και αυτοί να πουν τίποτε»; Όταν ήρθε η σειρά μου, τόλμησα να πω κάτι που αισθανόμουν. «Κύριε Πρόεδρε, αντιλαμβανόμαστε πλήρως τη σημασία αυτού που λέτε, ότι πρέπει να διατηρήσουμε την κοινωνική γαλήνη. Όμως, έχω προσωπικά την πεποίθηση ότι εμείς, στον ιδιωτικό τομέα, θα βρούμε τρόπο για να πετύχουμε συνεννόηση με τους εργάτες μας. Επιτρέψτε να σας πω ότι προβληματίζομαι με τον δημόσιο τομέα. Και αυτό γιατί; Σε κάθε δημόσιο οργανισμό, βάλατε επικεφαλής έναν καθηγητή. Καθένας, γνώστης του αντικειμένου του! Όταν λοιπόν  αυτός, που έχει λάβει την εντολή της πάση θυσία κοινωνικής γαλήνης και αντιληφθεί ότι κάτι συμβαίνει, τι θα κάνει; Θα κάνει κάποια υποχώρηση, έτσι δεν είναι; Φοβόμαστε, λοιπόν, μετά από έξι μήνες, από το προσωπικό των βήτα και των γάμα επιχειρήσεων θα θέλουν την άλφα υποχώρηση. Των άλφα και των βήτα θέλουν την γάμα υποχώρηση. Των άλφα και των γάμα θέλουν τη βήτα υποχώρηση. Και, μέσα σε δύο ή τρία χρόνια, δεν θα υπάρχει πια πλαίσιο αναφοράς, δεν θα υπάρχει πια πλαίσιο νομοθετικό. Και λέμε, μήπως θα μπορούσε να ιδρυθεί, έστω και άτυπα, μια ομάδα συντονισμού των υποχωρήσεων».

Ο Καραμανλής, όταν θύμωνε, γύριζε το χέρι του και χτυπούσε το τραπέζι. Γυρίζει λοιπόν στον Παπαληγούρα, χτυπάει το χέρι, και λέει: «Για δες! Ήρθαν τώρα αυτοί να μας κάνουνε και μάθημα!»

Έξι μήνες μετά, έγινε απεργία των τραπεζικών, νομίζω, σαράντα πέντε ημερών; Και η κυβέρνηση υποχώρησε».

 

Θ. Παπαλεξόπουλος και η εποχή Παπανδρέου

Όμως η ιστορία της Ελλάδας στην Μεταπολίτευση έχει συνέχεια. Έτσι, ο Θόδωρος Παπαλεξόπουλος περιγράφει με τον ακόλουθο τρόπο τα πρώτα χρόνια διακυβέρνησης Ανδρέα Παπανδρέου:

«Ένα σχήμα που δραστηριοποιήθηκε ήταν το Εθνικό Συμβούλιο Ιδιωτικής Πρωτοβουλίας, το οποίο είχε ιδρυθεί, το ’84-’85, από τους βιομηχάνους, τους εμπόρους και τους επαγγελματίες και βιοτέχνες Ελλάδος. Σαν να λέμε, υπό ευρεία έννοια, από την εργοδοσία της Ελλάδος, προκειμένου να εναντιωθεί στους δογματισμούς και τις ιδεολογικές υπερβολές του ΠΑΣΟΚ εκείνης της εποχής. Ιδιαίτατα, εναντίον ενός μέτρου του τότε υπουργού Εμπορίου, του κ. Κεδίκογλου, ο οποίος είχε θεσπίσει ένα ερωτηματολόγιο πολυσέλιδο που έπρεπε να συμπληρωθεί και να υποβληθεί στο Υπουργείο για κάθε ένα προϊόν που παρήγετο ή που εμπορευόταν κάποιος. Ένα πράγμα φοβερά γραφειοκρατικό, φοβερά επικίνδυνο, όπως το θεώρησαν μερικοί -μη λησμονούμε ότι τότε είχαμε και αγορανομία και αυστηρές κυρώσεις, αυστηρούς ελέγχους των πάντων. Τότε, αποφασίσθηκε -ήταν λίγο προ των εκλογών του ΄85 – να γίνει μια  συγκέντρωση διαμαρτυρίας στην πλατεία Κολοκοτρώνη. Το Δημόσιο δεν μας έδωσε άδεια, πλην όμως εμείς είπαμε «θα προχωρήσουμε».

Με τον Ανδρέα Παπανδρέου

Έλαβα, τότε, γράμμα προειδοποιητικό του τότε «Τσάρου της οικονομίας», του κ. Αρσένη, εις το οποίον απήντησα. Και μου έστειλε και καινούργιο γράμμα, πάρα πολύ αυστηρό, με το οποίον εναπέθετε εις τους ώμους μου την ευθύνη για παν ενδεχόμενον ή παν συμβησόμενον. Ήταν σαφές ότι είχε ενοχληθεί πάρα πολύ η Κυβέρνηση, τότε. Μάλιστα, το ΠΑΣΟΚ εκτιμούσε εκείνη την εποχή, μετά τις εκλογές, ότι τους είχε κόψει η πρωτοβουλία μας αυτή μια – δυο μονάδες ποσοστιαίες από τις ψήφους σε ’κείνες τις εκλογές. Δεν ξέρω τι είχε κόψει, ξέρω πάντως ότι υπήρξε ένα συλλαλητήριο καταπληκτικό: ήταν βράδυ, μας είχαν κόψει το φως, μας έδωσαν όμως φως από την Πανελλήνια Αγορά, μ’ ένα μακρύ καλώδιο που ’χαμε προμηθευτεί, και, έτσι, είχαμε και φως και μεγάφωνα. Κόπηκε η συγκοινωνία όλη, στην οδό Σταδίου και σ’ όλη την περιοχή και, μετά, όλοι οι επικεφαλής αυτής της διοργάνωσης πήγαμε πεζοί εν σώματι στη Βουλή να καταθέσουμε ψήφισμα διαμαρτυρίας. […]

[…] Μετά απ’ τις εκλογές του ΄85, επήλθε η ρήξη Παπανδρέου και Αρσένη. Ήλθε στην πρωθυπουργία ο Κ. Σημίτης, ο οποίος αξιοποίησε, προκειμένου να βοηθήσει κάποια επανέναρξη διαλόγου με τις παραγωγικές τάξεις, εκείνο που ονόμασε «Εθνικό Συμβούλιο Ανάπτυξης και Προγραμματισμού». Τον θεσμό αυτόν τον αγκάλιασε και τον περπάτησε ο Κ. Σημίτης .Δεν ήταν ακριβώς εργαλείο παραγωγής ή εργασίας, ήταν όμως ένα εργαλείο επικοινωνίας με τις παραγωγικές τάξεις, παραγωγικές τάξεις υπό την ευρεία έννοια, διότι είχε μέσα και τους εκπροσώπους της ΓΣΕΕ, της ΑΔΕΔΥ, των Συνεταιρισμών πέρα από τους διάφορους εργοδότες. Ήταν ένα πολύ ευρύ πλαίσιο κοινωνικών εταίρων, παραγωγικών τάξεων, στο οποίο προσπαθούσε, αγωνιζόταν ο Σημίτης τότε να «περάσει» μερικές σκέψεις ή, αν θέλετε, να βρει μερικούς κοινούς παρανομαστές. Πράγμα φυσικά, πολύ δύσκολο εκείνη την εποχή: πάντως «έβαλε βάλσαμο στις πληγές», διότι αποκατεστάθη, έστω και μια πρώτη, πρωτόγονη, μορφή διαλόγου.

Δεν κράτησε πάρα πολύ. Άλλωστε, ούτε και η υπουργία Σημίτη κράτησε πάρα πολύ διότι, λίγο-πολύ, απεπέμφθη με απόφαση του πρωθυπουργού και έληξε εκείνη η προσπάθεια εκλογίκευσης, οικονομικής και ιδεολογικής εκλογίκευσης του ΠΑΣΟΚ. Ήταν κρίμα. Θυμάμαι ότι είχε υποβάλει ο Σημίτης μία επιστολή παραίτησης πάρα πολύ αξιοπρεπή και, θυμάμαι πως εγώ του είχα αποστείλει και μια συγχαρητήρια επιστολή, τότε, το ΄87..

Το ΄87, λίγο πριν να λήξει η τρίτη μου θητεία στην προεδρία του Σ.Ε.Β. και ενώ ήταν ακόμα Σύνδεσμος Ελληνικών Βιομηχανιών, ( είχε λήξει η εποχή του «Συνδέσμου Ελλήνων Βιομηχάνων») εθεώρησα σκόπιμο να θεσπίσει ο Σ.Ε.Β., επισήμως, αυτό που ονόμασα Βασικές Αρχές Επιχειρηματικής Συμπεριφοράς. Επειδή υπήρχαν, ήδη, τότε, κάποιες αποσκιρτήσεις επιχειρηματιών από την ορθή γραμμή επιχειρηματικής συμπεριφοράς, είχα σκεφθεί ότι θα ’ταν καλό ο Σ.Ε.Β. να ελάμβανε θέση επισήμως υπέρ της σωστής γραμμής αυτό που σήμερα πια έχει ονομασθεί «Εταιρική Διακυβέρνηση». Τότε ήταν άγνωστο σαν  έννοια.

 

Μάλιστα, λίγο μετά, αφού έφυγα απ’ τον Σ.Ε.Β., επί προεδρίας Αργυρού στον Σ.Ε.Β., μεταφράστηκε το κείμενο εκείνο στα αγγλικά, υπεβλήθη στην UNICE, στον Σύνδεσμο των Συνδέσμων Βιομηχανιών της Ευρώπης, το υιοθέτησε δε ως πρωτοβουλία και ως κείμενο η UNICE.  Μέχρι τότε υπήρχαν βασικές αρχές επιχειρηματικής δράσης ή συμπεριφοράς από ορισμένους Oργανισμούς διεθνείς όπως ο ΟΟΣΑ, καθώς και από ορισμένες πολυεθνικές εταιρείες αλλά αυτές οι βασικές αρχές ήταν πολύ πρωτόγονες».

Ως κατακλείδα: Μια πρότυπη συζήτηση Θ. Παπαλεξόπουλου-Γερ. Αρσένη

Για να έχει όμως κανείς μιαν περαιτέρω εικόνα της διαδρομής του Θόδωρου Παπαλεξόπουλου, να επισημάνουμε ότι – στο τεύχος Μαϊου 2013 της «Οικονομικής Επιθεώρησης» – φιλοξενήθηκε μια, θα τολμούσαμε να πούμε πρότυπη, διασταυρωμένη συζήτηση του ίδιου με τον Γεράσιμο Αρσένη. Ένα σημαντικό στιγμιότυπο του πώς ωριμάζουν τα πράγματα σε μια κοινωνία που θέλει αληθινά να είναι ανοιχτή. Ο ίδιος ο Θ. Παπαλεξόπουλος, στα τελευταία βήματα της δημόσιας παρουσίας του, εξηγούσε την δραστηριοποίησή του ως «χρέος σποράς» που (θάπρεπε να) έχουμε όλοι.