Στην αυγή της ελληνικής βιομηχανίας

Αριστόβουλος Ι. Ζάννος (1856-1943): Οδοιπορικό στη ζωή και στο έργο ενός πρωτοπόρου

Νίκος Σ. Παντελάκης

Μεταμεσονύκτιες Εκδόσεις, Αθήνα 2022, σελίδες: 480, τιμή: 21,20 ευρώ

 

Μια δίδυμη συνεισφορά του ερευνητή-αρχειονόμου, ιστορικού και κοινωνιολόγου (στη βαθύτερη ματιά…) Νίκου Παντελάκη στη συζήτηση που, τώρα τελευταία, τείνει να ξαναξεκινήσει στην Ελλάδα: πώς αναδύθηκε, πώς περιήλθε σε έκλειψη, πώς εν γένει λειτούργησε η ελληνική βιομηχανία. Συγκεκριμένα και απτά όμως, όχι σε επίπεδο αφαιρέσεων και γενικεύσεων.

Πρώτον, συμβάλλει στην εκ νέου «ανακάλυψη» της λειτουργίας της βιομηχανίας στη διαδρομή της σύγχρονης Ελλάδας με το πώς οι κοινωνικές και πολιτικές διαστάσεις ακολουθούν από κοντά τις οικονομικές. Δεύτερον, αξιοποιεί δημόσια, επιχειρηματικά αλλά και οικογενειακά αρχεία προκειμένου να καταδείξει –σε έναν ορίζοντα που ξεκινάει από τη δεκαετία του 1870 και εξικνείται μέχρι τον Β΄ Παγκόσμιο Πόλεμο, με τις ιστορικά πολυσήμαντες περιόδους της οικονομικής ωρίμανσης της Ελλάδας του 19ου αιώνα– τις πολεμικές περιπέτειες, τις οικονομικές κρίσεις και τις επανεκκινήσεις του Μεσοοπολέμου, καθώς και το συνολικό βενιζελικό εγχείρημα – η βιομηχανία από οικογενειακή υπόθεση εξελίχθηκε σε δραστηριότητα ομάδων επιχειρηματιών στενά συνδεδεμένων μεταξύ τους. Και πώς συναρτάται με τις πολιτικές και κρατικές δομές.

Μια οικογένεια βιομηχάνων (των παιδιών του Ι. Ζάννου, εμπόρου σιτηρών από την Πόλη, με κεντρική φιγούρα τον Αριστόβουλο Ζάννο) προσέρχεται σε εκείνο που εκ των υστέρων γνωρίσαμε ως αγροτοβιομηχανική δραστηριότητα – με επίκεντρο την οινοποίηση και με κατάληξη την «Οίνων και Οινοπνευμάτων», αλλά και με επέκταση στην ελαιουργία, τις ζύμες, τα καπνά και τα τσιγάρα, τη βιομηχανία ξύλου, ακόμη και τη μεταλλουργία/μηχανουργία ή και τις κατασκευές/την οδοποιία: εκείνο που έναν αιώνα αργότερα θα γνωρίζαμε ως conglomeration, τότε προκύπτει από την αρχικά διστακτική/αμυντική, ύστερα σταθερή αναζήτηση της παραγωγικής διαφοροποίησης, όπως προκύπτουν οι ευκαιρίες αλλά και οι αναποδιές ή και οι κρίσεις.

Ξεκινά, αναπτύσσεται και επιβιώνει η βιομηχανική δραστηριότητα με την επιχειρηματικότητα να προκύπτει από σπουδές, εν πολλοίς στο εξωτερικό, αλλά και από τη σταθερή αναζήτηση της καινοτομίας.

Την ίδρυση αμιγώς οικογενειακών ετερόρρυθμων ή ομόρρυθμων εταιρειών διαδέχεται η ίδρυση ανώνυμων εταιρειών, στο μετοχικό κεφάλαιο των οποίων συμμετείχαν τράπεζες και άλλοι μέτοχοι εκτός του στενού οικογενειακού κύκλου. Πλην όμως, η μέριμνα ώστε να εξασφαλίζεται χώρος δράσης στα διάφορα μέλη της ευρύτερης οικογένειας παραμένει μια σταθερά. Η διεύρυνση πάντως της μετοχικής βάσης δημιουργεί ισχυρές ομάδες επιχειρηματιών με κοινά συμφέροντα, που διατηρούν στενές σχέσεις με την πολιτική εξουσία (η φιγούρα του Ελευθερίου Βενιζέλου κυριαρχεί, με υψηλό προφίλ) και συγκροτούν ομάδες πίεσης για την εξασφάλιση των ατομικών και επιχειρηματικών τους συμφερόντων.

Τέλος, οι επιχειρηματίες αυτοί, όπως διατηρούν στενές σχέσεις με τη Δυτική Ευρώπη και κοσμοπολίτικα κέντρα όπως η Κωνσταντινούπολη, η Σμύρνη και η Αλεξάνδρεια, ακολουθούν τον δυτικό τρόπο ζωής, του οποίου έτσι διευρύνεται η ακτινοβολία. Ενώ και η πρόβλεψη πρωτοποριακών (πάντως για την Ελλάδα…) μέτρων όπως η συμμετοχή εργαζομένων στα κέρδη ή πάλι η δημιουργία ασφαλιστικού ταμείου συντάξεων για τους εργαζομένους –με όρους 1918 αυτά!…– δείχνει ένα διαφορετικό πνεύμα επιχειρηματικότητας. Πράγμα που νομιμοποιεί τον Ν. Παντελάκη να παρατηρεί ότι «μοναδικός στόχος δεν ήταν το κέρδος, αλλά η προώθηση καινοτόμων παραγωγικών βιομηχανικών μονάδων».

Από δίπλα πάντως, ο μεγάλος βηματισμός της Ιστορίας επηρεάζει και ορισμένες φορές καθορίζει αποφασιστικά την πορεία: το σταφιδικό ζήτημα, η Μεγάλη Ύφεση, τα χρηματοπιστωτικά αδιέξοδα παίζουν τον ρόλο τους. Έως ότου η μείζων αναταραχή του Β΄ Παγκοσμίου Πολέμου θα φέρει τους τίτλους τέλους. Χωρίς αυτό, πάντως, να διαψεύσει την άλλη –καταληκτική– τοποθέτηση του συγγραφέα, που «προδίδει» την κοινωνιολογική διάθεση δίπλα στην ιστορική/αρχειακή στράτευση: «οι προσωπικότητες με την επιρροή που ασκούν –όσο μικρή κι αν είναι– διαμορφώνουν ένα τμήμα του κοινωνικού γίγνεσθαι».