«Αθλητικό πλυντήριο» ή αθλητική διπλωματία;
Η περίπτωση του Παγκοσμίου Κυπέλλου Ποδοσφαίρου του Κατάρ

Οικονομική Επιθεώρηση, Ιανουάριος 2022, τ.1014

ΑΘΛΗΤΙΣΜΟΣ

του Δρα Χρήστου Αναγνωστόπουλου*

 

Αναμφισβήτητα, το αθλητικό γεγονός του 2022 είναι το Παγκόσμιο Κύπελλο Ποδοσφαίρου. Αν η συμμετοχή και η επίδοση σε αυτό αποτελεί έναν παραδοσιακό άξονα που αναπτύχθηκε από πολλά κράτη προκειμένου να συμβολίσει την επιτυχία του έθνους, η φιλοξενία της διοργάνωσης αυτή καθαυτή αποτελεί «προνόμιο» που προορίζεται για «λίγους τυχερούς». Πράγματι, εάν η FIFA έχει 211 συνδεδεμένες ομοσπονδίες, μόνον 22 είναι οι χώρες που θα έχουν φιλοξενήσει Παγκόσμιο Κύπελλο Ποδοσφαίρου ανδρών ή γυναικών, μεταξύ 1930 και 2026, σε 33 συναντήσεις. Ως εκ τούτου, τα κράτη μπορεί να θεωρούν ότι η φιλοξενία ενός Παγκοσμίου Κυπέλλου –και ιδιαίτερα του Παγκοσμίου Κυπέλλου Ανδρών– μπορεί να τους επιτρέψει να είναι μέρος μιας «επίλεκτης ομάδας»· γεγονός που σημαίνει ότι η χώρα και το εθνικό της κεφάλαιο θα βρίσκεται στο προσκήνιο, στο επίκεντρο της πολιτικής και των μέσων ενημέρωσης, καθώς και της διεθνούς προσοχής κατά τη διαδικασία υποβολής του φακέλου υποψηφιότητας, κατά την προετοιμασία της διοργάνωσης και, τέλος, κατά τη διάρκεια αυτής.

Σε κάθε περίπτωση, λοιπόν, τα Παγκόσμια Κύπελλα δίνουν διαχρονικά λαβή για πάμπολλες συζητήσεις. Κάποιες από αυτές αφορούν τα προσόντα ενός συγκεκριμένου παίκτη, μια αμφιλεγόμενη απόφαση ή ένα ένδοξο «ιστορικό» γκολ, ενώ μερικές φορές αυτή η συζήτηση επεκτείνεται σε ζητήματα που μπορεί να φαίνονται ότι μικρή σχέση έχουν με τα τεκταινόμενα εντός αγωνιστικού χώρου.

Ένα εξ αυτών σίγουρα συνδέεται με την απόφαση της 2ας Δεκεμβρίου 2010, με την οποία απονεμήθηκε στο Κατάρ το δικαίωμα να φιλοξενήσει την 22η διοργάνωση του Παγκοσμίου Κυπέλλου Ποδοσφαίρου Ανδρών. Η συγκεκριμένη απόφαση αποτέλεσε ένα σημείο καμπής στην ιστορία του Παγκοσμίου Κυπέλλου. Μέχρι σήμερα, εξαιρουμένων των τουρνουά του 2002 και του 2010, τα οποία διεξήχθησαν στην Ασία (Ιαπωνία και Νότια Κορέα) και στην Αφρική (Νότια Αφρική) αντιστοίχως, όλα τα άλλα εναλλάσσονταν μεταξύ Ευρώπης και Βόρειας/Νότιας Αμερικής. Επιπλέον, όλα τα προηγούμενα τουρνουά έχουν πραγματοποιηθεί είτε σε κυρίως χριστιανικές χώρες είτε σε χώρες όπου ο χριστιανισμός είναι ευρέως διαδεδομένος. Ωστόσο, η διοργάνωση του 2022 θα είναι διαφορετική για τρεις βασικούς λόγους.

Πρώτον, θα είναι η πρώτη φορά που το Παγκόσμιο Κύπελλο Ποδοσφαίρου θα διεξαχθεί σε ένα εντελώς διαφορετικό γεωγραφικό και πολιτισμικό περιβάλλον: μια αραβική, μουσουλμανική χώρα και χώρα της Μέσης Ανατολής. Δεύτερον, δεδομένου του μικρού μεγέθους του Κατάρ, οι φίλοι του ποδοσφαίρου θα μπορούν ουσιαστικά να παρακολουθήσουν τρεις ζωντανούς αγώνες σε μία ημέρα· η πιο μεγάλη απόσταση μεταξύ των σταδίων που θα φιλοξενήσουν τους αγώνες είναι περίπου 55 χιλιόμετρα. Τρίτον, σε αντίθεση με προηγούμενα τουρνουά που διεξήχθησαν τον Ιούνιο/Ιούλιο, η διοργάνωση του Κατάρ, λόγω της καλοκαιρινής ζέστης στη χώρα, έχει μεταφερθεί και θα πραγματοποιηθεί τον Νοέμβριο/Δεκέμβριο. Συνεπώς, ο τελικός του Παγκοσμίου Κυπέλλου θα διεξαχθεί τη 18η Δεκεμβρίου, η οποία εορτάζεται ως η Εθνική Ημέρα του Κατάρ.

Την τελευταία δεκαετία το όνομα της χώρας έχει συνδεθεί πολλάκις με τον αθλητισμό, αν και, πολλές φορές, με αφορμή αμφιλεγόμενες πρακτικές. Ήδη από την απονομή της διοργάνωσης, το 2010, κατεγράφησαν αντιθέσεις, υπήρξαν πολλά φόρουμ και αμέτρητα δελτία Τύπου τα οποία ζητούσαν την απόσυρση ή το μποϊκοτάζ της διοργάνωσης, υπογραμμίζοντας τις υποψίες περί διαφθοράς στη διαδικασία ανάθεσής της, αλλά και το οικολογικό αποτύπωμα της διοργάνωσης, όπως και τις συνθήκες εργασίας των αλλοδαπών εργατών στο Κατάρ. Σημειώνουμε εδώ ότι οι οικοδεσπότες μεγάλων αθλητικών εκδηλώσεων υπόκεινται πάντοτε σε έλεγχο, αλλά το Κατάρ έχει εκτεθεί σε αυτόν για περισσότερο από μία δεκαετία. Πάντως, ενώ κάποιοι στη χώρα προβάλλουν το επιχείρημα ότι ο αθλητισμός πυροδοτεί θετικές κοινωνικές αλλαγές, κάποιοι άλλοι, σε άλλα μέρη του κόσμου, πιστεύουν ότι έχει κάτι να κρύψει. Αυτό ισχύει και για τις υποψίες ότι το Κατάρ επιδίδεται σε αυτό που αποκαλείται «αθλητικό πλυντήριο» (sport-washing).

Κατά έναν ορισμό, η πρακτική του «αθλητικού πλυντηρίου» είναι εκείνη που χρησιμοποιείται από αυταρχικά καθεστώτα που αξιοποιούν μεγάλα αθλητικά γεγονότα για να επανεκκινήσουν τη φήμη τους και να αποσπάσουν την προσοχή του κοινού από φρικτές πρακτικές στο πεδίο των ανθρωπίνων δικαιωμάτων. Κατά έναν άλλο ορισμό, τα αθλητικά γεγονότα χρησιμοποιούνται προκειμένου να παραμερίσουν τις επικριτικές απόψεις για μια κυβέρνηση, συμβάλλοντας στο «ξέπλυμα» της εικόνας και της φήμης της.

Η ουσία μιας τέτοιας κατηγορίας, η οποία έχει δει το φως της διεθνούς δημοσιότητας, είναι ότι το Κατάρ εκμεταλλεύεται τον αθλητισμό με σκοπό την εκτροπή και την υπονόμευση· ότι προσπαθεί να παραπλανήσει τους ανθρώπους και να αποσπάσει την προσοχή από τις πολιτικές που ασκεί στο εσωτερικό. Ενδεικτικά, η μεταχείριση των μεταναστών εργαζομένων ήταν ένα θέμα που δημιούργησε μεγάλη πίεση στην κυβέρνηση της Ντόχα, ενώ τα ζητήματα που εγείρονται σχετικά με τα δικαιώματα των ΛΟΑΤΚΙ ατόμων θα τίθενται και θα παρουσιάζονται εντονότερα όσο πλησιάζουμε στην ώρα έναρξης του Παγκοσμίου Κυπέλλου.

Ωστόσο, εκτός των παραπάνω αιτιάσεων, η ταχεία άνοδος αυτού του μικρού έθνους του Κόλπου σε μια θέση επιρροής στον παγκόσμιο αθλητισμό δεν ήταν τυχαία. Στο Εθνικό Όραμά του για το 2030 και στη συνοδευτική αναπτυξιακή του στρατηγική, ο αθλητισμός αναφέρεται ρητά ως όχημα μέσω του οποίου το Κατάρ μπορεί να επιτύχει πολλούς άλλους στόχους. Η φιλοξενία του Παγκοσμίου Κυπέλλου Ποδοσφαίρου υποτίθεται ότι θα ήταν ένας τρόπος για τη χώρα να αναβαθμίσει το προφίλ της, να οικοδομήσει κάποιο βαθμό ισχύος στην παγκόσμια πολιτική σκηνή και, σύμφωνα με την ίδια την κυβέρνηση του Κατάρ, να επιτρέψει στο μικρό αυτό έθνος του Κόλπου να ασκήσει επιρροή ήπιας ισχύος (soft power)[1].

Ας μην λησμονούμε ότι η χώρα είναι ένας από τους μεγαλύτερους παραγωγούς πετρελαίου και φυσικού αερίου στον κόσμο, γεγονός που της έδωσε τη δυνατότητα να συγκεντρώσει σημαντικά αποθέματα συναλλάγματος. Όμως, η οικονομία του Κατάρ εξαρτάται υπερβολικά από τα κοιτάσματα καυσίμου άνθρακα και τα σχετικά έσοδα, δεδομένο που πρόσφατα οι παγκόσμιες στάσιμες τιμές του πετρελαίου έθεσαν στο επίκεντρο της προσοχής. Επιπλέον, κάποια στιγμή στο μέλλον οι προμήθειες πετρελαίου και φυσικού αερίου της χώρας θα εξαντληθούν τελικά. Επομένως, οι στρατηγικοί υπεύθυνοι λήψης αποφάσεων της Ντόχα βλέπουν την επένδυση στον αθλητισμό ως μέρος του μέλλοντος του Κατάρ μετά το πετρέλαιο και το φυσικό αέριο. Ειδικότερα, ο αθλητισμός θεωρείται μέσο το οποίο μπορεί να αποφέρει όχι μόνον οικονομικά (π.χ. ως πηγή θέσεων εργασίας και κερδών από εξαγωγές), αλλά και κοινωνικοπολιτιστικά οφέλη[2]. Αξίζει να σημειωθεί ότι η κατασκευή των σταδίων αντιπροσωπεύει μικρό μόνο μέρος των δαπανών υποδομής. Άλλα έργα περιελάμβαναν το δίκτυο μετρό, την επέκταση του αεροδρομίου, καθώς και την κατασκευή μιας νέας πόλης. Το Bloomberg Intelligence[3] μάλιστα υπολογίζει στα 300 δισεκατομμύρια δολάρια τη συνολική αξία όλων αυτών των οικοδομικών και κατασκευαστικών σχεδίων, ενώ η συμβολή του Παγκοσμίου Κυπέλλου Ποδοσφαίρου στην οικονομία εκτιμάται σε περίπου 20 δισεκατομμύρια δολάρια, ήτοι το 11% του ακαθάριστου εγχώριου προϊόντος της χώρας το 2019.

 

Εν κατακλείδι, η υπόθεση της διοργάνωσης αυτής της μεγάλης γιορτής του ποδοσφαίρου από το Κατάρ, αλλά και η συζήτηση που θεωρεί «ύποπτες» τις στοχεύσεις της χώρας, δημιουργεί την ανάγκη περαιτέρω προσδιορισμών, καθώς δείχνει πως ορισμένοι παρατηρητές ενδεχομένως συγχέουν το «αθλητικό πλυντήριο» και την ήπια ισχύ – αν και ομολογουμένως η διάκριση μεταξύ των δύο εννοιών είναι ενίοτε ασαφής. Ενώ το «αθλητικό πλυντήριο» συνδέεται με έννοιες κυνισμού και εξαπάτησης, η ήπια ισχύς είναι ευρύτερα αποδεκτή ως μια νόμιμη διπλωματική στρατηγική που επικεντρώνεται στην έλξη, στην ελκυστικότητα και στον τονισμό-προβολή ενός συνόλου αξιών με τις οποίες μπορούν να εμπλακούν (και) άλλοι.

Σε κάθε περίπτωση, το Κατάρ παίζει ένα μεγάλο παιχνίδι για ένα τόσο μικρό κράτος – ένα παιχνίδι το οποίο είναι συνδεδεμένο με την αντίληψή του για την ανάγκη αυτοπροστασίας σε συνδυασμό με την αίσθηση της φιλοδοξίας του. Με τα μάτια της καταριανής κυβέρνησης, ο αθλητισμός είναι μέρος του εθνικού οικοδομήματος, κεντρικός παράγων για την αναγνωρισιμότητα της χώρας και σημείο-κλειδί για την προώθηση της ελκυστικότητας μέσω της ήπιας ισχύος. Με τα μάτια κάποιων άλλων, το Παγκόσμιο Κύπελλο Ποδοσφαίρου του 2022 υπήρξε για περισσότερο από μία δεκαετία το όχημα για να «ξεδιπλωθεί» κάτι εντελώς διαφορετικό…

 

[1] Chadwick, S. (2021a). https://www.iris-france.org/160117-small-nation-big-games-qatar-gets-ready-for-2022/

[2] Chadwick, S. (2021b). https://www.iris-france.org/155771-soft-power-songs-psg-rap-and-the-state-of-qatar/

[3] https://www.bloomberg.com/news/articles/2021-06-17/qatar-sees-20-billion-bump-to-economy-from-soccer-world-cup

 

* Ο Δρ Χρήστος Αναγνωστόπουλος είναι αναπληρωτής κοσμήτορας της Σχολής Διοίκησης Επιχειρήσεων στο University of Central Lancashire Κύπρου.

Αρθρογραφεί επί θεμάτων που αφορούν τη διακυβέρνηση, τη διαχείριση και την επιχειρηματικότητα στον αθλητισμό.