Η υπόθεση χρηματισμού Ευρωπαίων στελεχών από το Κατάρ επισκίασε την κορύφωση του Παγκοσμίου Κυπέλλου, η διοργάνωση του οποίου είναι μόλις η κορυφή του παγόβουνου των επενδύσεων εκατοντάδων δισ. δολαρίων που έχει πραγματοποιήσει το εμιράτο τα τελευταία χρόνια διεθνώς

Οικονομική Επιθεώρηση, Ιανουάριος 2023, τ.1026

ΕΝΕΡΓΕΙΑ

του Δημήτρη Πεφάνη

Υπό κανονικές συνθήκες, η τελετή λήξης του 22ου Παγκοσμίου Κυπέλου στο Κατάρ θα ήταν το επιστέγασμα μιας πολυετούς προσπάθειας του αραβικού κράτους στην παγκόσμια διπλωματική αλλά και γεωπολιτική σκακιέρα. Το μικροσκοπικό κράτος, με έκταση μόλις 11.571 τετρ. χιλιόμετρα και 2,9 εκατ. κατοίκους –περίπου το 85% αλλοδαποί– θα είχε πετύχει το αδιανόητο. Από κράτος ψαράδων και αλιέων μαργαριταριών, έχοντας ως «καύσιμο» τα αποθέματα πετρελαίου και φυσικού αερίου, έφτασε σε λίγα χρόνια να είναι απαραίτητος εταίρος και συνομιλητής των ΗΠΑ, αλλά και της Ευρωπαϊκής Ένωσης.

Όμως οι συνθήκες δεν είναι κανονικές. Μεσούσης της κορυφαίας ποδοσφαιρικής διοργάνωσης, το ξέσπασμα του Qatar Gate αποτέλεσε μελανά κηλίδα στον αραβικό ήλιο. Οι αποκαλύψεις για χρηματισμό Ευρωπαίων στελεχών –τις οποίες βέβαια το ίδιο το Κατάρ αρνείται κατηγορηματικά– άνοιξαν τον ασκό του Αιόλου, φέρνοντας στην επιφάνεια παλιές συμφωνίες που ολοκληρώθηκαν με αμφίβολο τρόπο, τις κατηγορίες περί «ματωμένου» Μουντιάλ, αλλά και μια ευρύτερη καχυποψία για τις μελλοντικές βλέψεις της χώρας, συμπεριλαμβανομένης και της ανάληψης των Ολυμπιακών Αγώνων.

Για να κατανοήσουμε όμως πώς φτάσαμε στη σημερινή πραγματικότητα, θα πρέπει να δούμε την πορεία, αλλά και τη στρατηγική του Κατάρ τα προηγούμενα χρόνια, ακόμα και πριν από το ξέσπασμα της ενεργειακής κρίσης, η οποία και εκτίναξε τις μετοχές του στο παγκόσμιο γεωπολιτικό στερέωμα.

Ο καταλύτης των εξελίξεων για το Κατάρ ήταν ιστορικά η ανακάλυψη πετρελαίου το 1940. Λίγα χρόνια νωρίτερα, στις δεκαετίες του 1920 και 1930, η οικονομία του είχε καταρρεύσει, καθώς η βιομηχανική παραγωγή μαργαριταριών είχε στερήσει από το Κατάρ τη βασική του πλουτοπαραγωγική πηγή.

Όμως η ανακάλυψη του πετρελαίου –με το Κατάρ να έχει τα τρία μεγαλύτερα αποθέματα στον κόσμο– και εν συνεχεία του φυσικού αερίου, μετέτρεψαν τη χώρα από έναν «περιθωριακό παίκτη» άνευ μεγέθους και ουσιαστικής σημασίας, σε κομβικό παράγοντα του αραβικού κόσμου.

Με ΑΕΠ που ανέρχεται σε περίπου 180 δισ. δολάρια και το τέταρτο υψηλότερο κατά κεφαλήν ΑΕΠ στον κόσμο, ξεπερνώντας τα 60.000 δολάρια, το Κατάρ έχει τη δύναμη πυρός να (εξ)αγοράσει τη θέση του στη γεωπολιτική σκακιέρα. Η διοργάνωση του ακριβότερου, αλλά και του πιο αιματοβαμμένου, σύμφωνα με διεθνή στοιχεία, Μουντιάλ στην ιστορία είναι μόνο η κορυφή του παγόβουνου. Η Αρχή Επενδύσεων του Κατάρ έχει πραγματοποιήσει μια σειρά από τοποθετήσεις συνολικά πολύ παραπάνω από 100 δισ. δολαρίων σε επενδυτικά έργα ανά τον κόσμο, συμπεριλαμβανομένης και της αθλητικής βιομηχανίας, η οποία κατέχει περίοπτη θέση στο «μενού» των καταριανών. Ανάμεσα σε αυτές περιλαμβάνονται μειοψηφικές ή και πλειοψηφικές συμμετοχές σε εταιρείες διεθνούς βεληνεκούς όπως Valentino, Siemens, Printemps, Harrods, The Shard, Barclays Bank, αεροδρόμιο Χίθροου, όμιλος Volkswagen, Royal Dutch Shell, Bank of America, Tiffany, Αγροτική Τράπεζα της Κίνας, Sainsbury’s Bank και Banco Santander Brasil.

Όσο για τον χώρο του αθλητισμού, η θυγατρική της, Qatar Sports Investments (QSI), κατέχει την Παρί Σεν Ζερμέν και τη βελγική Εουπέν, ενώ στις 10 Οκτωβρίου του 2022 ανακοίνωσε ότι θα αποκτήσει το 21,67% της πορτογαλικής Μπράγκα. Και παράλληλα, πριν από τη διοργάνωση του Μουντιάλ, στο Κατάρ πραγματοποιήθηκαν οι Ασιατικοί Αγώνες του 2006, οι Παναραβικοί Αγώνες του 2011, το Ασιατικό Κύπελλο Εθνών Ποδοσφαίρου την ίδια χρονιά, το Παγκόσμιο Πρωτάθλημα Χάντμπολ ανδρών το 2015 και το Παγκόσμιο Πρωτάθλημα Στίβου το 2019.

Αντίστοιχα, στον κλάδο των media, το τηλεοπτικό κανάλι Al Jazeera, που δημιουργήθηκε στα τέλη του 1996, διαθέτει σχεδόν 80 γραφεία σε όλον τον κόσμο, εκπέμποντας σε πολλές γλώσσες.

Ταυτόχρονα, πέραν του επενδυτικού βραχίονα, το Κατάρ επιδιώκει, και έχει καταφέρει, να θεωρείται υψηλού βεληνεκούς συνομιλητής αλλά και εταίρος των παγκόσμιων υπερδυνάμεων.

Πριν από περίπου ένα χρόνο, το Κατάρ προστέθηκε, από τον πρόεδρο των ΗΠΑ Τζο Μπάιντεν, στη λίστα των χωρών που χαρακτηρίζονται ως «μεγάλος σύμμαχος εκτός ΝΑΤΟ» των Ηνωμένων Πολιτειών. Παράλληλα, το εμιράτο φιλοξενεί ήδη τη μεγαλύτερη στρατιωτική βάση των ΗΠΑ στην περιοχή, ενώ συνέβαλε ουσιαστικά στις επιχειρήσεις εκκένωσης μετά την πτώση της Καμπούλ τον Αύγουστο του 2021.

Επιπλέον, έχει παίξει ρόλο σε πολλά επίπεδα στις σχέσεις και επαφές μεταξύ των Αμερικανών και των Ταλιμπάν, που τώρα βρίσκονται στην εξουσία στο Αφγανιστάν, αξιώνοντας ρόλο περιφερειακής δύναμης, δυσανάλογης με το μέγεθός του.

Πρόκειται για μια στρατηγική που έχει τις ρίζες της ήδη στο 1971, όταν και το Κατάρ απέκτησε την ανεξαρτησία του μετά από 55 χρόνια ως αγγλικό προτεκτοράτο. Τότε, το Κατάρ είχε αρνηθεί να ενσωματωθεί στην ομοσπονδία των Ηνωμένων Αραβικών Εμιράτων, τραβώντας αυτόνομη πορεία και θέτοντας τον εαυτό του ουσιαστικά απέναντι από τη Σαουδική Αραβία, με την οποία διαγκωνίζεται για τον ρόλο της περιφερειακής δύναμης.

Το Κατάρ και η ενεργειακή κρίση

Το βασικό «καύσιμο» που επέτρεψε στο Κατάρ να «πατήσει γκάζι» στις διεθνείς βλέψεις του, αλλά και στην αναβάθμιση του γεωπολιτικού του ρόλου, ήταν η ενεργειακή κρίση. Η αφθονία των κοιτασμάτων φυσικού αερίου στη γεωγραφική περιοχή που εκτείνεται, καθώς διαθέτει το μεγαλύτερο κοίτασμα παγκοσμίως, το λεγόμενο North Field, αλλά και η δυνατότητα μετατροπής του σε LNG, μετέτρεψαν το Κατάρ σχεδόν εν μία νυκτί σε περιφερειακή ενεργειακή υπερδύναμη. Ήδη το εμιράτο έχει μακροχρόνιες συμφωνίες πώλησης LNG με μια σειρά από χώρες παγκοσμίως, ενώ η απόφαση της Ευρώπης να απεξαρτηθεί από το ρωσικό φυσικό αέριο εκτίναξε τη ζήτηση, αλλά και τα κέρδη για το Κατάρ.

Παράλληλα, το εμιράτο έχει ήδη συνάψει συμφωνία με κάποιες από τις μεγαλύτερες πετρελαϊκές εταιρείες παγκοσμίως, ώστε να επεκτείνει τις δραστηριότητές του, αλλά και την παραγωγική του δυνατότητα στο μέτωπο του φυσικού αερίου. Το επενδυτικό πρόγραμμα που ήδη έχει τεθεί σε εφαρμογή έχει ως στόχο να αυξήσει την παραγωγική δυνατότητα του Κατάρ από τα 77 εκατ. τόνους LNG σήμερα, αρχικά στα 110 εκατ. τόνους κατά την πρώτη φάση του έργου και τελικά στα 126 εκατ. τόνους ετησίως μέχρι το 2027. Με τον τρόπο αυτό θα μπορέσει να καλύψει καλύτερα τις αυξημένες ανάγκες, κυρίως των ευρωπαϊκών κρατών, και να καταστεί κυρίαρχος παίκτης στην εξαγωγή LNG παγκοσμίως, όπου σήμερα κατέχει ήδη την πρώτη θέση. Μάλιστα, ήδη στο Κατάρ «βλέπουν μπροστά», αγοράζοντας εξοπλισμό που θα επιτρέψει στο εμιράτο να παίξει κυρίαρχο ρόλο και στα καύσιμα 5ης γενιάς, εν προκειμένω στο μπλε υδρογόνο, το οποίο και παράγεται από το φυσικό αέριο.

Για τον σκοπό αυτό, το Κατάρ έχει προχωρήσει σε παραγγελίες του σχετικού εξοπλισμού, ενώ επενδύει σιωπηρά δεκάδες δισεκατομμύρια δολάρια για τον σκοπό αυτό.

Μετά το Qatar Gate τι;

Όλα τα παραπάνω βέβαια θα πρέπει να ιδωθούν υπό διαφορετικό πρίσμα, ύστερα από το ξέσπασμα του Qatar Gate. Το σκάνδαλο χρηματισμού υψηλόβαθμων Ευρωπαίων αξιωματούχων ανέτρεψε τα δεδομένα στις σχέσεις της ΕΕ με το εμιράτο, επαναφέροντας στο προσκήνιο μια σειρά από συμφωνίες. Ανάμεσα σε αυτές είναι και η δυνατότητα παροχής ευρωπαϊκής βίζας στους κατοίκους του Κατάρ –η οποία και θα αποτελούσε το «κλειδί» των μετακινήσεών τους σε ολόκληρη την Ευρώπη– και, επιπλέον, η πρόσφατα ψηφισμένη συμφωνία «Open Skies», που επέτρεπε στην Qatar Airways απρόσκοπτη πρόσβαση σε όλα τα ευρωπαϊκά αεροδρόμια (δίνοντάς της τη δυνατότητα να προσεγγίσει μια αγορά 280 εκατομμυρίων καταναλωτών), αλλά και στις ευρωπαϊκές αεροπορικές εταιρείες να αποκτούν με τη σειρά τους πρόσβαση στο αεροδρόμιο της Ντόχα.

Ήδη στις Βρυξέλλες «πάγωσε», άγνωστο για πόσο, η διαδικασία της συμφωνίας για τη χορήγηση της ευρωπαϊκής βίζας, ενώ η συμφωνία «Open Skies» βρίσκεται ξανά στο μικροσκόπιο. Όσο για το Μουντιάλ του Κατάρ, οι καταγγελίες ανθρωπιστικών οργανώσεων για κατάφωρες παραβιάσεις εργασιακών δικαιωμάτων, αλλά και εκατόμβες νεκρών εργατών, βρίσκονται ξανά στην επικαιρότητα, αναδεικνύοντας την άλλη όψη της πανάκριβης ποδοσφαιρικής φιέστας.

Από την πλευρά τους βέβαια και οι Καταριανοί δεν έμειναν με σταυρωμένα χέρια, καθώς έριξαν ήδη τις πρώτες, προειδοποιητικές βολές. Σε μια πρώτη ανακοίνωση, αφού απορρίπτουν όλες τις σχετικές κατηγορίες, μεταφέρουν τον εκνευρισμό τους για το γεγονός ότι δεν τους ζητήθηκε η συνδρομή ή η συμμετοχή στις έρευνες και  δηλώνουν ξεκάθαρα πως «ο περιορισμός του διαλόγου και της συνεργασίας» για το θέμα πριν από την ολοκλήρωση της νομικής διαδικασίας «θα επηρεάσει αρνητικά τη συνεργασία στον τομέα της ασφάλειας και τις συζητήσεις για την παγκόσμια ενεργειακή ασφάλεια».

Με άλλα λόγια, παίζουν ξεκάθαρα το χαρτί του φυσικού αερίου, «υπενθυμίζοντας» το πόσο η Ευρωπαϊκή Ένωση τους έχει ανάγκη.