Οικονομική Επιθεώρηση, Νοέμβριος 2021, τ.1012, ΠΕΡΙΒΑΛΛΟΝ

 

Κώστας Συνολάκης, Γραμματέας της Τάξης Θετικών Επιστημών της Ακαδημίας Αθηνών,

συνέντευξη στον Αντώνη Παπαγιαννίδη

 

Το φθινόπωρο του 2019 ο πρωθυπουργός τον επέλεξε πρόεδρο της Ειδικής Επιστημονικής Επιτροπής για την Αντιμετώπιση της Κλιματικής Αλλαγής στην Ελλάδα. Με μακρά διαδρομή στον ακαδημαϊκό χώρο αλλά και σε θέσεις ευθύνης, ο καθηγητής Κώστας Συνολάκης,είναι εμπειρογνώμων διεθνούς κύρους σε θέματα Tsunami και σε άλλα φαινόμενα φυσικών καταστροφών. Στο ελληνικό κοινό έγινε όμως ευρύτερα γνωστός, με τη δημόσια τοποθέτησή του ότι το ακραίο καιρικό φαινόμενο στο Μάτι μπορούσε να αντιμετωπιστεί.

Από τις πυρκαγιές του καλοκαιριού μετά από ισχυρά κύματα καύσωνα, μέχρι τις πρόσφατες ισχυρές νεροποντές, διαρκώς πληθαίνουν οι ενδείξεις ότι η κλιματική αλλαγή εξελίσσεται σε κλιματική κρίση. Επιλέγοντας την οπτική γωνία του αιρετικού, ο καθηγητής Συνολάκης εστιάζει στις ευθύνες συνολικότερα της κοινωνίας: «Αν πάρουμε δραστικά μέτρα και αναλάβουμε τις προσωπικές μας ευθύνες, θα έχουμε μεγαλύτερες πιθανότητες να γλιτώσουμε τον κλιματικό Αρμαγεδδώνα που μας απειλεί». Εμφανίζεται, όμως, αισιόδοξος ότι τελικά τα «μονοπάτια» προς την κλιματική ουδετερότητα θα έχουν μηδενικό αποτύπωμα στην οικονομία της χώρας και θα την βοηθήσουν να αλλάξει προς το καλύτερο.

 

Πόσο έχει επιδεινωθεί η κατάσταση του περιβάλλοντος τα τελευταία χρόνια;

Η ποιότητα του φυσικού περιβάλλοντος είναι άρρηκτα δεμένη με την ποιότητα της ζωής μας, ειδικά στην Ελλάδα,όπου το αστικό περιβάλλον παραμένει «στάσιμο»,με ποιότητα ζωής κάτω από τον ευρωπαϊκό μέσο όρο, όπως αποτυπώνεται σταθερά στις παγκόσμιες αξιολογήσεις.Με την αύξηση της θερμοκρασίας, θα υπάρχει επιδείνωση. Η ποιότητα του φυσικού περιβάλλοντος επιδεινώνεται σταδιακά. Το φυσικό ανάγλυφο της χώρας αλλοιώνεται,οι μεγα-πυρκαγιές προξενούν διάβρωση και απώλεια εδαφών και οι αμμώδεις παραλίες αποσαθρώνονται με αυξημένους ρυθμούς, λόγω ανθρωπογενών παρεμβάσεων.Η υπερ-αλίευση έχει αποδυναμώσει τα fisheries (αλιευτικά πεδία), και η βιοποικιλότητα απειλείται· δεν έχετε παρά να παρατηρήσετε τη σημαντική μείωση θαλασσίων ειδών. Πολλές παράκτιες πόλεις δεν έχουν βιολογικούς καθαρισμούς αποβλήτων. Παρ’ όλα αυτά, οι εκπομπές διοξειδίου του άνθρακα έχουν μειωθεί κατά περίπου 23% σε σχέση με το 1990 και είμαι αισιόδοξος ότι έχουμε ένα μικρό παράθυρο δράσης ώστε να βελτιώσουμε την ποιότητα της ζωής μας.

 

Πώς και πόσο έχει συνειδητοποιηθεί αυτό από την κοινή γνώμη και τι μπορεί να γίνει προκειμένου η συνειδητοποίηση αυτή να προχωρήσει;

Η κοινή γνώμη είναι ευαισθητοποιημένη, αλλά φοβούμαι ότι ενώ μεν όλοι επιθυμούν την προστασία του περιβάλλοντος, πολλοί λίγοι δραστηριοποιούνται. Η πλειονότητα των συμπολιτών μας πετάει σκουπίδια σε κάδους, οι παραλίες και οι δρόμοι, γενικά, καθαρίζονται, η εικόνα τους είναι πολύ καλύτερη. Μάλιστα, αλλά αυτό είναι το ελάχιστο που μπορούμε να κάνουμε. Η υπερκατανάλωση τροφίμων είναι εξαιρετικά διαδεδομένη και είναι καταστροφική, ειδικά στις περιοχές που είναι περισσότερο ευάλωτες, όπως τα νησιά μας.Η επαναχρησιμοποίηση συσκευασιών και καταναλωτικών αγαθών είναι σχεδόν ανύπαρκτη και η ανακύκλωση είναι σε εμβρυακή κατάσταση.Γενικά, η κοινή γνώμη πιστεύει πως το κράτος είναι αποκλειστικά υπεύθυνο για την ποιότητα του περιβάλλοντος. Στην ουσία, οι ευθύνες που μας αναλογούν είναι πολύ μεγαλύτερες από αυτές που αναλογούν στο «κράτος», η Ελλάδα είμαστε εμείς, και αν δεν αλλάξουμε τις συνήθειές μας, αλλά και τις απαιτήσεις μας από τις κυβερνήσεις, φοβούμαι ότι θα παραμείνουμε για δεκαετίες αναποτελεσματικοί. Σε τελευταία ανάλυση, το περιβάλλον είμαστε κι εμείς.

 

Πώς διασυνδέεται/πώς μπορεί να διασυνδεθεί η ευαισθητοποίηση και η πρόληψη με την εισαγωγή νέων τεχνικών αντιμετώπισης των ακραίων φαινομένων;

Στην Ελλάδα έχουμε μια ασυνήθιστη προσέγγιση στους οικοδομικούς και πολεοδομικούς κανόνες, που υπάρχουν και για την προστασία μας, αλλά και για την προστασία του περιβάλλοντος. Πάρτε για παράδειγμα την οικοδομική αναρχία: αρκετοί συμπολίτες μας πιστεύουν ότι κάνουν «αντίσταση» με το να παραβιάζουν τους κανονισμούς, προσθέτοντας δωμάτια και μπάνια. Οι κανονισμοί υπάρχουν επειδή τα ηλεκτρικά, αποχετευτικά και υδρευτικά δίκτυα έχουν πεπερασμένα όρια, σε κάθε συγκεκριμένη περιοχή.Οι απαγορεύσεις για κατοικίες σε δασικές εκτάσεις προστατεύουν και τα δάση από οικοπεδοποιήσεις, αλλά και τους κατοίκους από πυρκαγιές. Το ίδιο ισχύει και για τα ρέματα, που έχουν απίθανα οικοσυστήματα και διοχετεύουν ακραίες πλημμύρες, αλλά τα μπαζώνουμε, σαν κοινωνία, παράνομα, για να επεκτείνουμε τον οικοδομικό ιστό. Οι απαγορεύσεις για καταπάτηση του αιγιαλού δεν είναι μόνο για τη διατήρησή του ως κοινού κτήματος, αλλά και για την προστασία από ακραία φαινόμενα και καταιγίδες· σε αμμώδεις παραλίες χρειαζόμαστε τουλάχιστον 100 μέτρα φάρδους σαν «προφυλακτήρα» από ακραίους κυματισμούς. Το κοινό σημείο σε όλα αυτά είναι αυτό που η οικονομική θεωρία αναφέρει σαν την τραγωδία των κοινών, δηλαδή κανείς δεν ενδιαφέρεται για ό,τι είναι δημόσιο, το οποίο αντιμετωπίζεται σαν κάτι που ο καθένας μπορεί να υφαρπάξει. Άλλο κοινό σημείο είναι ότι οι πιο ευάλωτες περιοχές δέχονται τις μεγαλύτερες ανθρωπογενείς πιέσεις.Οι συνέπειες βέβαια είναι καταστροφικές και για το περιβάλλον, αλλά κοστίζουν και ζωές, όπως είδαμε στο Μάτι και στη Μάνδρα. Εδώ χρειάζεται ουσιαστική ενημέρωση, με “hardsell” τακτικές –όλοι μας πρέπει να γνωρίζουμε το ανθρώπινο κόστος των παραβάσεων των κανονισμών αλλά και της αλόγιστης ανάπτυξης.

 

Πώς συνδυάζονται τα παραπάνω με τις επιλογές νέων μορφών ενέργειας/την πράσινη μετάβαση, ιδίως σε μια χώρα με τις ιδιαιτερότητες και την εμπειρία (2007,2018, 2021) της Ελλάδας, και μάλιστα με τις προοπτικές ενός (κοντινού) αύριο;

Η μετατροπή του παραγωγής ενέργειας από λιγνίτες και υδρογονάνθρακες σε ανανεώσιμες πηγές είναι μονόδρομος, και είναι παρήγορο ότι σαν κοινωνία έχουμε αρχίσει να το καταλαβαίνουμε.Αν πάρουμε δραστικά μέτρα και αναλάβουμε τις προσωπικές μας ευθύνες, θα έχουμε μεγαλύτερες πιθανότητες να γλιτώσουμε τον κλιματικό Αρμαγεδδώνα που μας απειλεί. Αλλά δεν είναι δυνατόν να είμαστε και εδώ απόντες, ζητώντας φερ’ειπείν οι ανεμογεννήτριες να εγκαθίστανται μόνο στη θάλασσα, με πολλαπλάσιο κόστος. Πολλές περιοχές δεν θέλουν ηλιακά πάρκα για αισθητικούς λόγους, αλλά ανέχονται τα κουφάρια μισοκατασκευασμένων κτηρίων, που όλοι γνωρίζουμε ότι κάποτε θα γκρεμιστούν μόνα τους και ενέχουν κινδύνους. Αυτό είναι το φαινόμενο NIGMBY, δηλαδή “not in mybackyard”, που καθυστέρησε απαραίτητα μέτρα διαχείρισης των σκουπιδιών για δύο δεκαετίες. Η προστασία του περιβάλλοντος είναι πολυπαραγοντική και χρειάζεται να ποσοτικοποιήσουμε τα οφέλη και το κόστος από τις διάφορες επιλογές που έχουμε, γιατί δεν μπορούμε να τα κάνουμε όλα, και μάλιστα μόνο με κρατικές επιχορηγήσεις.

Αυτό ακριβώς γίνεται τώρα στην Ελλάδα – το γραφείο του πρωθυπουργού εξετάζει ποσοτικές μελέτες ώστε τα αποτελέσματα να αξιοποιηθούν στον κλιματικό νόμο που σύντομα θα κατατεθεί το φθινόπωρο στη Βουλή. Αυτό που είναι σίγουρο είναι ότι θα θεσπίζει για το 2030 μείωση των εκπομπών διοξειδίου του άνθρακα κατά 55% σε σχέση με το 1990 και κλιματική ουδετερότητα για το 2050. Δηλαδή το 2050 θα απορροφούμε σε καταβόθρες ή θα αποθηκεύουμε στον Πρίνο όσο διοξείδιο μάς ξεφεύγει στη βιομηχανική παραγωγή. Η νομοθεσία θα θεσπίσει τομεακούς προϋπολογισμούς άνθρακα, δηλαδή κάθε οικονομικός τομέας θα σχεδιάζει αναλογικά να μειώνει το κλιματικό του αποτύπωμα. Τα εξαιρετικά νέα είναι ότι οι αρχικές μελέτες δείχνουν ότι τα κλιματικά «μονοπάτια» προς την κλιματική ουδετερότητα όχι μόνο θα έχουν μηδενικό αποτύπωμα στην οικονομία της χώρας, αλλά –αν γίνει σωστή διαχείριση– η Ελλάδα θα αλλάξει προς το καλύτερο.

 


Ο Ακαδημαϊκός, Καθηγητής κ. Κώστας Εμμανουήλ Συνολάκης αποφοίτησε από το Κολλέγιο Αθηνών το 1975. Συνέχισε τις σπουδές του στο California Institute of Technology (Caltech) από όπου έλαβε τα πτυχία Bachelor of Science (B.Sc.) in Engineering and Applied Science το 1978, Master of Science (M.Sc.) in Civil Engineering το 1979 και Doctor of Philosophy (Ph.D.) στο ίδιο αντικείμενο το 1986. Το 2016 εξελέγη τακτικό μέλος της Ακαδημίας Αθηνών και είναι Γραμματέας της Τάξης Θετικών Επιστημών της Ακαδημίας.

Από το 1985 είναι Καθηγητής Civil, Environmental and Aerospace Engineering στο Viterbi School of Engineering του University of Southern California (U.S.C.), ενώ το 1996 ίδρυσε το πρώτο Κέντρο Έρευνας Τσουνάμι στο U.S.C. Υπηρέτησε ως Πρόεδρος του Ελληνικού Κέντρου Θαλασσίων Ερευνών κατόπιν επιλογής του από το Εθνικό Συμβούλιο Έρευνας και Τεχνολογίας, και ως Καθηγητής Φυσικών Καταστροφών και Περιβαλλοντικής Υδρομηχανικής στο Πολυτεχνείο Κρήτης. Το 2019 επελέγη ως άμισθος Πρόεδρος της Ειδικής Επιστημονικής Επιτροπής για την Αντιμετώπιση της Κλιματικής Αλλαγής στην Ελλάδα. Το 2020 ανέλαβε Διευθυντής/President του Κολλεγίου Αθηνών.

Το ερευνητικό και το συγγραφικό έργο του είναι ευρύτατο. Έχει συγγράψει μεγάλο αριθμό δημοσιεύσεων, μελετών και άρθρων σε επιστημονικά περιοδικά. Έχει διευθύνει δεκάδες αποστολές πεδίου σε όλο τον κόσμο, ενώ παράλληλα έχει τύχει πολλών ακαδημαϊκών και άλλων διακρίσεων στην Ελλάδα και στο εξωτερικό. Ενδεικτικά το 1989 του απενεμήθη από τον Πρόεδρο των Η.Π.Α. George Bush το Presidential Young Investigator Award και το 2019 έλαβε το κορυφαίο βραβείο της Αμερικανικής Εταιρείας Πολιτικών Μηχανικών (ASCE) στην ακτομηχανική. Το 2020 έλαβε το βραβείο Hamaguchi που απονέμεται σε άτομα ή οργανισμούς, που με επιστημονική έρευνα και ρεαλιστικές πρακτικές έχουν συμβάλει σημαντικά στην ενίσχυση της αντοχής των ακτών στα παλιρροϊκά κύματα (τσουνάμι), τις καταιγίδες και άλλες παράκτιες καταστροφές, καθώς και στην ενημέρωση και την ανθεκτικότητα των ανθρώπων στις φυσικές καταστροφές. Είναι εμπειρογνώμων διεθνούς κύρους σε θέματα Tsunami και σε άλλα φαινόμενα φυσικών καταστροφών.