Οικονομική Επιθεώρηση, Mάρτιος 2021, τ. 1004

ΓΡΑΜΜΑ ΑΠΟ ΤΗΝ ΕΚΔΟΤΡΙΑ της Αλεξάνδρας Κ. Βοβολίνη

Τα ξύλινα τείχη

Αγαπητοί μου αναγνώστες,

Έφτασε πια ο Μάρτιος του 2021, χρονιά-ορόσημο καθώς συμπληρώνουμε 200 χρόνια από την επίσημα αποδεκτή έναρξη της Ελληνικής Επανάστασης.

Με την αφορμή αυτή, δανείζομαι αυθόρμητα τον μεταφορικό τίτλο του πρόσφατου βιβλίου του καθηγητή Γιώργου Πρεβελάκη «Τα ξύλινα τείχη», από τον χρησμό που πήρε ο Θεμιστοκλής από το Μαντείο των Δελφών για τη σωτηρία των Αθηνών από τους Πέρσες κατά τη ναυμαχία της Σαλαμίνας το 480 π.Χ. Τα πλοία, λοιπόν, και το άνοιγμα στον κόσμο αποτελούν και σήμερα τα βασικά μας όπλα: η δύναμη της Ναυτιλίας και η Διασπορά. Μαζί με το παλιότερο βιβλίο του (Ποιοι είμαστε;), οι δύο αυτές συμπληρωματικές εκδόσεις πραγματεύονται τη γεμάτη δυσκολίες και ανατροπές ιστορική διαδρομή του σύγχρονου ελληνικού κράτους και δίνουν διέξοδο αισιοδοξίας για το μέλλον.

Είναι αλήθεια ότι ο πρόσφατος χιονιάς, που έπληξε με καταστροφική μανία ιδιαίτερα την Αττική, επανέφερε στην επιφάνεια αρκετές από τις μόνιμες παθογένειες του ελληνικού κράτους: την έλλειψη συντονισμού των δημόσιων οργανισμών, οι οποίοι δεν επικοινωνούν μεταξύ τους και, αναπόφευκτα, πνίγονται τελικά στη γραφειοκρατία με αποτέλεσμα την αδυναμία προσδιορισμού των ορίων ευθύνης τους. Και, αμέσως μετά, την ανάλωση σε αλληλοκατηγορίες που οδηγούν ακόμη και σε διχασμό της κοινωνίας. Εδώ δεν υπάρχουν ακόμη πινακίδες στα προάστια της Αθήνας με τις ονομασίες των δρόμων, πώς να ζητάμε ευθύνες για τα δύσκολα;

Όλα όμως αυτά τα τραγελαφικά των τελευταίων εβδομάδων συμβαίνουν σε μια πολύ δύσκολη συγκυρία, δηλαδή στη δίνη της πανδημίας, με την επιδείνωση του οικονομικού κλίματος που αυτή επιφέρει, καθώς και της έξαρσης των ελληνοτουρκικών σχέσεων, που δεν δείχνουν να εκτονώνονται πειστικά.

Εκτός όλων αυτών, δυστυχώς, σε σημείο κρίσιμης καμπής βρίσκονται μόνιμα εγκατεστημένα τα επίσης σοβαρότατα θέματα της ανεπαρκούς ανάπτυξης, της ανεργίας, της παιδείας, του δημογραφικού. Ένα σημαντικό αποτέλεσμα-απότοκο της πολλαπλής κρίσης της χώρας μας είναι το brain drain των τελευταίων ετών. Ας αναλογιστούμε μάλιστα ότι τη δεκαετία του 1950 έφευγαν μετανάστες αμόρφωτοι Έλληνες για να βρουν καλύτερη τύχη, ενώ σήμερα φεύγουν νέοι μορφωμένοι για τον ίδιο λόγο!

Ευτυχώς, παρατηρούμε τα τελευταία χρόνια μια άνθηση σε μικρές εστίες καινοτομίας, όπως και περιορισμένη αλλά σταθερή άνοδο των εξαγωγών μας. Όμως, βρισκόμαστε ακόμη μακριά από τα μεγέθη που θα κάνουν τη διαφορά.

Στο παρελθόν, η ελληνική γλώσσα αλλά και η Εκκλησία λειτούργησαν ευεργετικά για τη συνοχή του ελληνισμού σε διεθνές επίπεδο. Σήμερα, όμως, δεν δείχνουν αρκετά για να μας προφυλάξουν από τους κλυδωνισμούς της νέας εποχής. Χρειάζονται ισχυροί θεσμοί, προκειμένου να ανακτηθεί εμπιστοσύνη στο κράτος. Χρειάζονται σταθερές πολιτικές, που να έχουν προκύψει από εξαντλητικό διάλογο και με συναινετικές διαδικασίες. Προς το παρόν, βλέπουμε αντιθέτως να επικρατεί ένα πολεμοχαρές κλίμα, με τους πολίτες να χωρίζονται αμέσως σε στρατόπεδα πάνω σε κάθε ζήτημα.

Ένα σημαντικό παράδειγμα: θέματα ευαίσθητα, όπως η αντιμετώπιση των προσφυγικών ροών και η απαραίτητη ενσωμάτωση αριθμού προσφύγων, δεν συζητούνται αρκετά, ώστε να πεισθούν και οι πολίτες. Ένα πιο ανώδυνο παράδειγμα: ο μεγάλος περίπατος και η αλλαγή κυκλοφορίας στην Πανεπιστημίου δίχασε τους Αθηναίους σε μεγάλο βαθμό.

Τι υποδηλώνουν όλα αυτά, τα ανόμοια και άνισα θέματα; Ότι δεν έχουμε μάθει να συζητάμε και να σεβόμαστε την άποψη του άλλου. Είμαστε συνεχώς έτοιμοι για αντιδικία, χωρίς να υπολογίζουμε τη ζημιά που κάνουμε στο κοινωνικό σύνολο. Η ανασφάλεια για κάθε επιχειρούμενη αλλαγή των κεκτημένων εμποδίζει κάθε θετική προδιάθεση για μεταρρύθμιση, από τα πιο απλά ως τα πιο δύσκολα ζητήματα. Και, φυσικά, η αδυναμία απόδοσης ευθυνών και τιμωρίας τραυματίζει. Κατάλοιπα της Τουρκοκρατίας; Ξεπερασμένη πια δικαιολογία, τώρα που ξεκινάμε τον τρίτο αιώνα ελεύθερου βίου.

Προτεραιότητα κάθε κυβέρνησης από εδώ και πέρα πρέπει να είναι η αποκατάσταση του κύρους των θεσμών, η ανάδειξη της αξιοκρατίας και η σοβαρότητα όσον αφορά την αποκατάσταση της εμπιστοσύνης των πολιτών. Στο σταυροδρόμι των πολιτισμών όπου γεννηθήκαμε, θα πρέπει να βρεθούν και οι σωστές ισορροπίες ώστε να συνεχίσουμε χωρίς μεγαλύτερες εξαρτήσεις την πορεία μας στον χρόνο. Οι δυνατότητες που διαθέτουμε είναι απεριόριστες. Ας τις εκμεταλλευτούμε λοιπόν σωστά.

Και για να κλείσω με μια φράση του Γ. Πρεβελάκη από τον επίλογο του Ποιοι είμαστε;: «Είμαστε σε ένα χρονικό σταυροδρόμι ανάλογο με το 1821. Διακόσια χρόνια μετά, χρειάζεται να αλλάξουμε».