Η μάχη για το μέλλον του εργασιακού χώρου

του Economist, τ. 12/9/2020


 

Για τους περισσότερους ανθρώπους το γραφείο είναι συνώνυμο της ρουτίνας και του κομφορμισμού ωστόσο γίνεται με ολοένα αυξανόμενους ρυθμούς πηγή οικονομικής αβεβαιότητας και αντικείμενο έντονων συζητήσεων. Σε όλη την υφήλιο εργαζόμενοι, εργοδότες, ιδιοκτήτες και κυβερνήσεις προσπαθούν να καταλάβουν εάν το γραφείο είναι πλέον κάτι παρωχημένο  και οδηγούνται σε διαφορετικά συμπεράσματα (βλ. άρθρο). Περίπου το 84% των Γάλλων εργαζομένων σε γραφεία έχουν επιστρέψει στις θέσεις τους, ενώ το αντίστοιχο ποσοστό των Βρετανών εργαζομένων είναι  μικρότερο από 40%. Ο επικεφαλής του Twitter, Jack Dorse,  σημειώνει ότι το προσωπικό της εταιρείας του μπορεί να εργάζεται από το σπίτι «για πάντα» ωστόσο ο ιδρυτής του Netflix, Reed Hastings, ισχυρίζεται ότι η εργασία από το σπίτι είναι «καθαρά αρνητικό φαινόμενο». Καθώς οι εταιρίες αμφιταλαντεύονται, την παγκόσμια αγορά επαγγελματικών ακινήτων ύψους 30 τρις δολ κατατρέχουν φόβοι για μεγαλύτερη πτώση. Και ενώ κάποιοι εργαζόμενοι ονειρεύονται ένα ιδανικό μέλλον χωρίς μετακινήσεις και πρόχειρο φαγητό, κάποιοι άλλοι ανησυχούν για τις επιπτώσεις στις προαγωγές, στις αμοιβές και στην εργασιακή ασφάλεια.

Η αντιπαράθεση αυτή αντανακλά την αβεβαιότητα για το βαθμό αποτελεσματικότητας των μέτρων κοινωνικής αποστασιοποίησης και για το πόσος χρόνος θα χρειαστεί μέχρι να είναι ευρέως διαθέσιμο το εμβόλιο κατά του covid-19. Όμως στην πραγματικότητα πρόκειται για κάτι πολύ περισσότερο από αυτό: η πανδημία αποκάλυψε πόσα γραφεία λειτουργούσαν ως απομεινάρια του 20ου αιώνα παρά το γεγονός ότι πυροδότησε μια μαζική υιοθέτηση νέων τεχνολογιών που μπορούν να μεταμορφώσουν την εργασία του λευκού κολλάρου. Κατά συνέπεια η μάστιγα του covid  θα επιφέρει ένα στάδιο τεχνολογικού και κοινωνικού πειραματισμού που θα έπρεπε να έχει γίνει ήδη, όχι διατήρηση της υφιστάμενης κατάστασης αλλά ούτε και ένα μοιραίο πλήγμα κατά του γραφείου Αυτή η εποχή κομίζει υποσχέσεις αλλά και απειλές, ιδιαιτέρως στην εταιρική κουλτούρα. Αντί να αντιστέκονται στην αλλαγή, οι κυβερνήσεις πρέπει να εκσυγχρονίσουν την πεπαλαιωμένη εργασιακή νομοθεσία και να αρχίσουν να οραματίζονται τα κέντρα των πόλεων.

Πριν από διακόσια χρόνια η δύναμη του ατμού έφερε τους εργάτες στα εργοστάσια όπου μπορούσαν να χρησιμοποιούν τις νέες μηχανές. Καθώς πλήθος εταιρικοί κολοσσοί αναδύονταν στα τέλη του 19ου αιώνα, χρειαζόταν και το κατάλληλο προσωπικό για την διοίκησή τους.  Αυτό το προσωπικό έκανε προγραμματισμένες συναντήσεις και διακινούσε υπομνήματα, παραστατικά και ένα σωρό άλλα έγγραφα για να καταγράφει και να παρακολουθεί τί ακριβώς έκανε.  Όλα αυτά απαιτούσαν να βρίσκονται οι εργαζόμενοι σε στενή και άμεση επαφή και δημιούργησαν το υπόδειγμα της μετακίνησης των ανθρώπων με αυτοκίνητα ή τραμ για να συναντηθούν σε ένα κεντρικό γραφείο.

Το συγκεκριμένο σύστημα είχε ανέκαθεν καταφανείς αδυναμίες, μερικές από τις οποίες επιδεινώθηκαν με το πέρασμα του χρόνου. Οι περισσότεροι άνθρωποι απεχθάνονται την ταλαιπωρία και το κόστος των μετακινήσεων, που στον μέσο Αμερικανό εργαζόμενο τρώει πάνω από τέσσερις ώρες την εβδομάδα. Μερικοί δεν ανέχονται τον θόρυβο και την τυπικότητα των γραφείων, ή υποφέρουν από διακριτική μεταχείριση.  Οι εργαζόμενοι που είναι αναγκασμένοι να βρίσκονται σε ένα γραφείο δυσκολεύονται περισσότερο με την φροντίδα  των παιδιών τους, ζήτημα που γίνεται ολοένα και πιο επιτακτικό καθώς διευρύνεται το φαινόμενο των  οικογενειών με δύο εργαζόμενους γονείς.

Πιθανώς να σκεφθεί κάνεις ότι οι νέες τεχνολογίες θα είχαν κλονίσει αυτή τη δυσάρεστη κατεστημένη κατάσταση. Εξάλλου, το ηλεκτρονικό έγγραφο pdf γεννήθηκε το 1991, το κόστος των  ευρυζωνικών δικτύων κατέρρευσε κατά την δεκαετία του 2000 και οι εταιρίες  Zoom και Slack, οι οποίες έχουν αναπτύξει τεχνολογία που κάνει δυνατή την εξ αποστάσεως εργασία,  έχουν και οι δύο σχεδόν μια δεκαετία ζωής. Η αδράνεια ωστόσο επέτρεψε στα γραφεία να αποφύγουν μια σημαντική αναδιοργάνωση. Πριν ενσκήψει η πανδημία του covid-19, για παράδειγμα, οι εταιρείες ευέλικτων χώρων εργασίας (συμπεριλαμβανομένης της  προβληματικής εταιρείας WeWork) είχαν ένα ελάχιστο μερίδιο στην παγκόσμια αγορά, μικρότερο του 5%. Οι περισσότερες επιχειρήσεις ήταν απρόθυμες να κάνουν την μετάβαση του χονδρικού εμπορίου σε τεχνολογίες  εξ αποστάσεως εργασίας πριν το επιχειρήσουν οι ίδιοι οι πελάτες τους ή να διαγράψουν μη ανακτήσιμες δαπάνες υπό τη μορφή περιουσιακών στοιχείων και μισθώσεων.

Ο covid-19 ανέτρεψε αυτά τα δεδομένα. Πριν την πανδημία μόλις το 3% των Αμερικανών εργάζονταν σε τακτική βάση από το σπίτι, τώρα δοκίμασε αυτή την προοπτική ένας μεγάλος αριθμός εργαζομένων. Ακόμη και η Xerox, μια εταιρεία ταυτισμένη με εκτυπωτές γραφείου που βγάζουν σελίδες μη αναγνωσμένων κειμένων, έβαλε ένα μεγάλο μέρος του προσωπικού της να εργάζεται από το σπίτι.  Ενώ όλο και περισσότεροι εργαζόμενοι υιοθετούν τεχνολογίες εξ αποστάσεως εργασίας, λαμβάνει χώρα ένα πανίσχυρο «φαινόμενο δικτύου», καθώς κάθε νέος πελάτης καθιστά την υπηρεσία πιο χρήσιμη και αυξάνει την αξία της. Στο σύνολο τους Microsoft Teams, Zoom, Google Meet και Cisco Webex έχουν τώρα πάνω από 300 εκατ. χρήστες. Τα γραφειοκρατικά εμπόδια στην εξ αποστάσεως εργασία έχουν βγει από τη μέση. Τα πολιτικά δικαστήρια λειτουργούν εξ αποστάσεως. Οι συμβολαιογράφοι είναι συνδεδεμένοι στο διαδίκτυο και κάποιες τράπεζες  δεν απαιτούν να μπει ένας νέος πελάτης τους σε κάποιο υποκατάστημα για να επιβεβαιώσουν την ταυτότητά του και να του ανοίξουν έναν λογαριασμό.

Πόσες από αυτές τις αλλαγές θα παραμείνουν όταν θα είναι έτοιμο το εμβόλιο; Ο καλύτερος διαθέσιμος οδηγός είναι οι χώρες στις οποίες η εξάπλωση του ιού βρίσκεται υπό έλεγχο. Εκεί η εικόνα είναι αυτή ενός «προαιρετικού γραφείου», στο οποίο πηγαίνουν μεν άνθρωποι, όμως λιγότερο συχνά. Στη Γερμανία για παράδειγμα, το 74% των εργαζομένων σε γραφεία πηγαίνουν τώρα στο χώρο εργασίας τους, όμως μόνο οι μισοί από αυτούς βρίσκονται εκεί τις πέντε ημέρες της εβδομάδας, σύμφωνα με έρευνα της Morgan Stanley. Η τελική εικόνα θα εξαρτηθεί από τον κάθε κλάδο χωριστά και την φυσιογνωμία της εκάστοτε πόλης. Σε μέρη όπου η μετακίνηση είναι εύκολη οι περισσότεροι εργαζόμενοι θα πάνε στο γραφείο,· στις μεγαλουπόλεις όπου απαιτούνται μεγάλες και δαπανηρές μετακινήσεις ο αριθμός ενδέχεται να είναι μικρότερος.

Οι εταιρείες θα πρέπει να προσαρμοστούν σε αυτό το μοντέλο όπου οι άνθρωποι θα παρευρίσκονται σποραδικά και το γραφείο θα είναι ένας κόμβος συνάντησης και όχι ένα δεύτερο σπίτι. Υπάρχει κίνδυνος  με το πέρασμα του χρόνου το κοινωνικό κεφάλαιο μιας εταιρείας να απαξιωθεί, η δημιουργικότητα να εξασθενίσει, οι ιεραρχίες να παρακμάσουν και το ομαδικό πνεύμα να ατονήσει, όπως ακριβώς φοβάται ο κύριος Hastings. Η απάντηση βρίσκεται στην διάδραση του προσωπικού, με τις ομάδες εργαζομένων να συναντώνται σε τακτά χρονικά διαστήματα ώστε να ενδυναμώνονται οι διαπροσωπικές σχέσεις και να γίνεται ανταλλαγή πληροφοριών. Νέες τεχνολογίες που «παιχνιδοποιούν» την διαδικτυακή διάδραση ώστε να ενθαρρύνουν τον αυθορμητισμό ίσως τελικά να ξεπεράσουν τον επιτηδευμένο κόσμο του Zoom. Καθώς θα ανανεώνουν την κουλτούρα τους, οι εταιρείες θα πρέπει να διευθετήσουν τα περιουσιακά τους στοιχεία: οι πιο σοβαροί επενδυτές αναμένουν μια μείωση τουλάχιστον 10% των υπαρχόντων επαγγελματικών ακινήτων στις μεγάλες πόλεις. Με την συνήθη επαγγελματική μίσθωση να διαρκεί τουλάχιστον μια πενταετία, αυτό το σενάριο θα πάρει χρόνο έως ότου γίνει πραγματικότητα.

Για τις κυβερνήσεις η μεγάλη πρόκληση είναι να γυρίσουν πίσω τα ρολόγια ώστε να περιορίσουν τις ποικίλες οικονομικές επιπτώσεις: από την οικονομική καθίζηση των καφέ στο κέντρα των πόλεων έως τα ελλείμματα ύψους 16 δις δολ που αντιμετωπίζει ο υπόγειος σιδηρόδρομος της Νέας Υόρκης. Η βρετανική κυβέρνηση προσπάθησέ να δελεάσει τους εργαζόμενους ώστε να επιστρέψουν στα γραφεία. Από το να αντιστέκεται κανείς στην τεχνολογική αλλαγή, είναι πολύ καλύτερο να είναι προορατικός και να προβλέπει τις συνέπειες. Δύο προτεραιότητες διακρίνονται στον ορίζοντα:

Πρώτον, ένας μεγάλος όγκος εργατικής νομοθεσίας θα πρέπει να εκσυγχρονιστεί. Ήδη η  αποκαλούμενη “gig economy” που υποστηρίζει την εργασία μέσω διαδικτυακών πλατφορμών, απέδειξε ότι η εργατική νομοθεσία είναι παρωχημένη. Τώρα προβάλλουν  νέα ακανθώδη ζητήματα που αφορούν τα δικαιώματα και τις υποχρεώσεις των εργαζομένων: μπορούν οι εταιρείες να παρακολουθούν τους εργαζόμενους εξ αποστάσεως ώστε να αξιολογούν την παραγωγικότητά τους; Ποιος ευθύνεται σε περίπτωση που οι υπάλληλοι υποστούν κάποιον τραυματισμό στο σπίτι τους; Οποιαδήποτε υποψία ότι οι εργαζόμενου του λευκού κολάρου απολαμβάνουν κάποια προνόμια, θα προκαλέσει έντονη δυσαρέσκεια στο υπόλοιπο εργατικό δυναμικό.

Η δεύτερη προτεραιότητα είναι τα κέντρα των πόλεων. Για έναν ολόκληρο αιώνα είχαν καταληφθεί από πύργους γεμάτους περιστρεφόμενες καρέκλες και τόνους χαρτιού που κιτρίνιζε στο πέρασμα του χρόνου. Τώρα οι περίπλοκοι πολεοδομικοί κανονισμοί θα χρειαστούν μια συστηματική αναθεώρηση, ώστε τα κτίρια και οι περιοχές να επανασχεδιαστούν για νέες χρήσεις, στις οποίες συμπεριλαμβάνεται η δημιουργία διαμερισμάτων  και χώρων αναψυχής. Αν γυρίσεις πίσω στο γραφείο σου αυτό τον μήνα, κάθισε και άνοιξε τον υπολογιστή σου· μην χαλαρώσεις όμως με τη σκέψη ότι όλα θα είναι όπως πριν και τίποτα δεν έχει αλλάξει.■