Adam Tooze

Μετάφραση: Νίκος Ρούσσος, επιστημονική επιμέλεια: Δάφνη Νικολίτσα

Πανεπιστημιακές Εκδόσεις Κρήτης, Ηράκλειο 2022, σελίδες: 690

Δύσκολα θα μπορούσε να βρεθεί καλύτερη συγκυρία κυκλοφορίας στα ελληνικά του βιβλίου του Adam Tooze, από τις Πανεπιστημιακές Εκδόσεις Κρήτης (των συχνά ιδιαίτερα εύστοχων επιλογών). Η «πολιτική οικονομία μιας κατάρρευσης» περιγράφει αναλυτικά τα γεγονότα της δεκαετίας 2008-2018, που με αφετηρία την αμερικανική αγορά ακινήτων κατάφεραν να κλυδωνίσουν το παγκόσμιο χρηματοπιστωτικό σύστημα, να προκαλέσουν τη βαθύτερη ύφεση της παγκόσμιας οικονομίας μεταπολεμικά και να ωθήσουν την Ευρωζώνη στο χείλος της κατάρρευσης.

Ένας χρήσιμος οδηγός τώρα που τα σύννεφα πληθαίνουν στον ορίζοντα της παγκόσμιας οικονομίας, παραπέμποντας στην επόμενη «απόλυτη καταιγίδα». Αλλά κι ένα απρόσμενο βοήθημα κατανόησης των διαθέσεων/επιλογών της ρωσικής ηγεσίας, καθώς το βιβλίο περιλαμβάνει εκτενή αναφορά στη ρωσική εισβολή στη Γεωργία (2008) και στην κρίση στην Ουκρανία (2014 – μάλιστα υπό τον τίτλο κεφαλαίου «Χέστε την ΕΕ», μια φράση που αποδίδεται στην τότε υφυπουργό Εξωτερικών των ΗΠΑ, Βικτόρια Νιούλαντ).

Και βέβαια με ιδιαίτερο ελληνικό ενδιαφέρον, αφού πέραν των διάσπαρτων αναφορών στην ελληνική κρίση υπάρχουν δύο κεφάλαια: το «Ελλάδα 2010: αναβολή και προσποίηση» κι ένα για τα γεγονότα του 2015. Ο τίτλος του δεύτερου (#Thisisacoup) είναι χαρακτηριστικός, προκειμένου κάποιος γνώστης των ελληνικών γεγονότων που θέλει να διαβάσει το βιβλίο να κατανοήσει την οπτική γωνία του συγγραφέα. Ο ιστορικός της οικονομίας Adam Tooze (1967), διευθυντής σήμερα του Ευρωπαϊκού Ινστιτούτου του Columbia, με διαδρομή σε Cambridge και Yale, ενδιαφέρεται κυρίως να εντοπίσει τις αντανακλάσεις των οικονομικών γεγονότων στο επίπεδο των πολιτικοκοινωνικών συσχετισμών και να καταγράψει την αλληλεπίδραση όλων αυτών με τους θεσμούς. Έτσι λοιπόν στην περίπτωση της Ελλάδας, αφού παρουσιάσει αναλυτικά τα γεγονότα, στέκεται στην ανάλυση της συμπεριφοράς των δανειστών προκειμένου να εξηγήσει την αντίδραση της παγκόσμιας κοινής γνώμης με το hashtag του τίτλου.

Όπως υπογραμμίζει ο ίδιος στην Εισαγωγή του βιβλίου: «Εκείνο που αναδεικνύει η ιστορία της κρίσης είναι οι βαθιά ριζωμένες και επίπονες δυσκολίες σε ό,τι αφορά τη “γεγονοτική” αντιμετώπιση της τρέχουσας κατάστασής μας. Το πρόβλημα με την αλήθεια δεν το έχουν όσοι καταγγέλλονται ως λαϊκιστές, καθότι είναι ένα πρόβλημα ευρύτερο και βαθύτερο, που επηρεάζει τόσο το κέντρο όσο και την περιφέρεια της κυρίαρχης πολιτικής […] Ο μετέπειτα πρόεδρος της Ευρωπαϊκής Επιτροπής ήταν εκείνος ο οποίος, την άνοιξη του 2011, ανακοίνωσε: “Όταν η κατάσταση σοβαρεύει, πρέπει κανείς να λέει ψέματα” […] Αν πιστέψουμε τον Ζαν-Κλοντ-Γιούνκερ, αυτό που απαιτεί σήμερα η διακυβέρνηση του καπιταλισμού είναι μια προσέγγιση του δημόσιου λόγου βασισμένη στη μετα-αλήθεια».

Ξεκινώντας λοιπόν από τα «σκληρά» δεδομένα των οικονομικών μεγεθών, ο συγγραφέας επιχειρεί να εντοπίσει και να αποδομήσει αυτές τις «μετα-αλήθειες». Στην προσπάθεια αυτή εντοπίζεται και μια αδυναμία του βιβλίου: Αν και με πλούσια αρθρογραφία στα μεγαλύτερα έντυπα διεθνώς (μεταξύ άλλων Financial Times, Die Zeit, The Wall Street Journal, Foreign Affairs, The Guardian), ο συγγραφέας παραμένει καθηγητής και δεν επιτυγχάνει τη γλαφυρότητα του επιτυχημένου δημοσιογραφικού λόγου, που επιτρέπει στον αναγνώστη να κατανοεί πολύπλοκες έννοιες χωρίς… χασμουρητά. Αυτό δεν σημαίνει ότι η ανάγνωση του βιβλίου είναι βαρετή – απλώς στα (όχι πολλά) τεχνικά σημεία γεννιέται ο πειρασμός μετάβασης στην επόμενη σελίδα.

Σε κάθε περίπτωση πρόκειται για ένα ενδιαφέρον και καλογραμμένο βιβλίο, που επιδιώκει την αναδρομή «ως συνεισφορά στην απαραίτητη συλλογική προσπάθεια να αποδεχθούμε το παρελθόν και να καταλάβουμε τι πήγε στραβά». Κάτι εξαιρετικά χρήσιμο, καθώς ο τίτλος του πρώτου μέρους, που ξεκινά από την άνοιξη του 2006, θα μπορούσε να είναι κι ο τίτλος του φθινοπώρου του 2022: «Έρχεται καταιγίδα».

Χάρης Γ. Σαββίδης