ΦΑΚΕΛΟΣ: ΥΓΕΙΑ

συνέντευξη του ομότιμου καθηγητή Γενετικής και Γενετικής του ανθρώπου στο ΑΠΘ, Κωνσταντίνου Τριανταφυλλίδη

στον Κώστα Μπλιάτκα

Οικονομική Επιθεώρηση, Φεβρουάριος 2022, τ.1015

 

«Τα φάρμακα θα είναι ένας ευκαιριακός τομέας για τα προϊόντα mRNA. Οι μακροπρόθεσμες ευκαιρίες θα εξαρτηθούν από την τεχνολογική πρόοδο σε τομείς όπως τα συστήματα παράδοσης και η γονιδιακή επεξεργασία.»

Τα παραπάνω τονίζει στη συνέντευξή του στην Οικονομική Επιθεώρηση ο ομότιμος καθηγητής Γενετικής και Γενετικής του Ανθρώπου Κωνσταντίνος Τριανταφυλλίδης.

«Παρ’ όλα αυτά», συμπληρώνει, «δεκάδες φαρμακευτικές εταιρείες αναπτύσσουν πάνω από 50 φάρμακα για τη θεραπεία καρκίνων, σπάνιων ασθενειών κ.λπ. Υπολογίζεται ότι οι μέσες παγκόσμιες πωλήσεις περιουσιακών στοιχείων στην ογκολογία, τις αναπνευστικές ασθένειες (κυρίως κυστική ίνωση) και τις σπάνιες ασθένειες θα είναι περίπου 1,1 δισεκατομμύρια δολάρια, 1,8 δισεκατομμύρια δολάρια και 500 εκατομμύρια δολάρια αντίστοιχα».

 

Μια διάκριση θα είναι πλέον «φάρμακα ή εμβόλια» στο μέλλον;

Ασθένεια είναι μια συγκεκριμένη ανώμαλη κατάσταση που επηρεάζει αρνητικά τη δομή ή τη λειτουργία ολόκληρου ή μέρους ενός ανθρώπου, προκαλώντας προβλήματα όπως πόνο, δυσλειτουργία και θάνατο. Π.χ. οι καρδιαγγειακές παθήσεις προκαλούν παγκοσμίως περίπου 17,9 εκατομμύρια θανάτους ετησίως.

Μια ασθένεια μπορεί να οφείλεται σε διάφορους παράγοντες, όπως σε λοίμωξη σε παθογόνους μικροοργανισμούς, δηλαδή σε ιούς και μικρόβια. Άλλα αίτια είναι κληρονομικά, διανοητικής φύσεως, επιβλαβείς τοξικές ουσίες κ.λπ. Γνωρίζουμε ότι υπάρχουν χιλιάδες ασθένειες, π.χ. μόνο οι κληρονομικές ασθένειες είναι 4.700. Επιπρόσθετα, οι μολυσματικές ασθένειες είναι μια σημαντική και αυξανόμενη απειλή για την ανθρωπότητα, π.χ. ο κορονοϊός. Μικρό μόνο ποσοστό όλων αυτών των ασθενειών μπορεί να θεραπευτεί.

Η πρόοδος στις τεχνικές μελέτης του γενετικού υλικού του ανθρώπου και των μικροβίων και της πληροφορικής αποτελούν νέα εφόδια στη συνεχή καταπολέμηση των ασθενειών, βοηθώντας στην καλύτερη κατανόησή τους και στην ανάπτυξη νέων αποτελεσματικών θεραπειών και εμβολίων, π.χ. εγκρίθηκε φάρμακο για τη νόσο Αλτσχάιμερ, καθώς και φάρμακα και εμβόλια για τον κορονοϊό.

Τα επιστημονικά δεδομένα υποστηρίζουν ότι η θεραπεία με φάρμακα είναι απαραίτητη, αλλά συμπληρωματική της πρόληψης με εμβόλια. Τα αντι-ιικά φάρμακα π.χ. αποτελούν όπλο στη φαρέτρα κατά της νόσου Covid-19, τα εμβόλια όμως συνεχίζουν να αποτελούν τη βασική μέθοδο πρόληψης κατά του κορονοϊού. Επιπρόσθετα, σε βάθος χρόνου η κερδοφορία από τα φάρμακα είναι πάντα πολύ υψηλότερη σε σχέση με τα εμβόλια για δύο βασικούς λόγους: καταρχάς το φάρμακο χορηγείται σε ανθρώπους που έχουν ήδη ασθενήσει και ως εκ τούτου οι φαρμακοβιομηχανίες μπορούν να επιβάλουν πολύ υψηλότερες τιμές. Αντίθετα, τα εμβόλια απευθύνονται σε υγιείς ανθρώπους, οι οποίοι δεν αισθάνονται την ίδια πίεση να πληρώσουν υψηλό αντίτιμο. Ο δεύτερος λόγος είναι ότι, ενώ τα φάρμακα απλώς αντιμετωπίζουν τα συμπτώματα, τα εμβόλια μπορούν να αντιμετωπίσουν την ίδια την ασθένεια, περιορίζοντας τα μελλοντικά κέρδη των φαρμακοβιομηχανιών. Αυτό σημαίνει επίσης ότι, αγοράζοντας ένα φάρμακο από μια εταιρεία, το κράτος βοηθά μόνο ένα άτομο, ενώ με ένα εμβόλιο προστατεύει και τους γύρω του, επιτυγχάνοντας ανοσία.

 

Ως επιστημονικό πείραμα, το συνθετικό mRNA ήταν πάνω από 40 ετών. Ως προϊόν, γιατί δεν είχε ακόμη γεννηθεί;

Για δεκαετίες οι επιστήμονες ονειρεύονταν τις ατελείωτες δυνατότητες του αγγελιοφόρου RNA ή mRNA, που είναι μια φυσική ουσία που κατευθύνει την παραγωγή πρωτεΐνης στα κύτταρά μας. Μάλιστα, χάρη στην καινοτόμο γενετική τεχνολογία μπορούσαν να παρασκευάσουν συνθετικό αγγελιοφόρο RNA για χιλιάδες πρωτεΐνες. Αλλά η μετατροπή της επιστημονικής υπόσχεσης σε ιατρική πραγματικότητα ήταν πιο δύσκολη από ό,τι πολλοί υπέθεσαν. Αν και η παραγωγή είναι σχετικά εύκολη και γρήγορη σε σύγκριση με την παραδοσιακή παρασκευή εμβολίων ή φαρμάκων, κανένα εμβόλιο ή φάρμακο mRNA δεν είχε λάβει ποτέ έγκριση. Οι μεγάλες προοπτικές του οδήγησαν πολλούς επενδυτές να ρίξουν δισεκατομμύρια δολάρια στο χρηματιστήριο, αλλά οι δυσκολίες μεταφοράς της τεχνογνωσίας από τις υποσχόμενες εργαστηριακές συνθήκες στην ιατρική πράξη είχαν μόνο ως αποτέλεσμα να θέσουν σε κίνδυνο πολλές επιστημονικές σταδιοδρομίες και να οδηγήσουν σε πτώχευση αρκετές καινοτόμες βιο-φαρμακευτικές εταιρείες.

 

Γιατί η τεχνολογία mRNA δεν είχε δώσει ποτέ μια εξουσιοδοτημένη θεραπεία;

Η μεταφορά του mRNA στα ανθρώπινα κύτταρα και η παραγωγή της επιθυμητής πρωτεΐνης για την καταπολέμηση της νόσου «δεν είναι βιολογία εξαιρετικά υψηλού κινδύνου». Ένα βασικό πρόβλημα, ωστόσο, είναι ότι το σώμα μας κανονικά θα κατέστρεφε το εισερχόμενο mRNA προτού αρχίσει να μεταφράζεται η γενετική πληροφορία σε επιθυμητή πρωτεΐνη. Το mRNA είναι ένα σχετικά μεγάλο μόριο που είναι επιρρεπές σε αποικοδόμηση. Πολύ σημαντικό, το RNA που εισβάλλει στο κύτταρο είναι το χαρακτηριστικό γνώρισμα ενός εισβολέα και το ανοσοποιητικό μας σύστημα έχει εξελίξει τρόπους για να τον αναγνωρίζει και να τον καταστρέφει. Για να πετύχει, το mRNA πρέπει να εισέλθει στο κύτταρο, να αποφύγει την αποικοδόμηση και να μεταφραστεί αποτελεσματικά σε μια πρωτεΐνη που λειτουργεί ως φάρμακο ή εμβόλιο. Η μεταφορά της τεχνολογίας στην ιατρική πράξη έγινε δυνατή μόλις επιστήμονες βρήκαν έναν τρόπο να δαμάσουν την τυπική φλεγμονώδη απόκριση των κυττάρων τροποποιώντας ένα από τα δομικά στοιχεία του mRNA. Επιπλέον, χρησιμοποίησαν μικροσκοπική ποσότητα mRNA για την ενεργοποίηση του ανοσοποιητικού συστήματος ολόκληρου του σώματος. Είναι σχεδόν μαγικό να δημιουργούνται δισεκατομμύρια ανοσοκύτταρα από μια τόσο μικρή ποσότητα mRNA.

 

Είμαστε απλώς στο πρώτο κεφάλαιο μιας πιο εκπληκτικής ιστορίας με άλλα εξατομικευμένα εμβόλια κατά του καρκίνου, πιθανές θεραπείες για την ελονοσία κ.ά.;

Εμβόλια: Πέρυσι, η τεχνολογία mRNA τροφοδότησε τις δύο ταχύτερες εξελίξεις παρασκευής προφυλακτικών εμβολίων στην ιστορία από τις εταιρείες Moderna και την κοινοπραξία Pfizer/BioNTech. Πλέον αρκετές βιο-φαρμακευτικές εταιρείες ανακοίνωσαν ότι έχουν ξεκινήσει κλινικές δοκιμές ανάπτυξης εμβολίων mRNA κατά της ελονοσίας, της γρίπης, κληρονομικών ασθενειών και του καρκίνου, αλλά και παραγωγή φαρμάκων.

Η ελονοσία παραμένει μια μεγάλη επιβάρυνση για τη δημόσια υγεία και οικονομική επιβάρυνση παγκοσμίως, καθώς σκοτώνει κάθε χρόνο περισσότερα από 260.000 παιδιά κάτω των πέντε ετών μόνο στην Αφρική. Επιστήμονες ανέπτυξαν εμβόλιο mRNA που προστατεύει από την ελονοσία σε ζωικά μοντέλα. Αυτό το εμβόλιο χρησιμοποιεί mRNA συνοδευόμενο από ένα νανοσωματίδιο λιπιδίου για να ωθήσει τα κύτταρα να κωδικοποιήσουν μια πρωτεΐνη η οποία στη συνέχεια ενεργοποιεί μια ανοσολογική απόκριση κατά της ελονοσίας.

Γνωρίζουμε ότι τα παραδοσιακά εμβόλια για τη γρίπη είναι ασφαλή, αλλά η αποτελεσματικότητά τους αφήνει περιθώρια βελτίωσης. Τα υπάρχοντα εμβόλια γρίπης, είτε βασίζονται σε αδρανοποιημένους ιούς είτε σε ανασυνδυασμένες πρωτεΐνες, συνήθως προσφέρουν μόνο 40-60% προστασία από τη μόλυνση. Θεωρητικά, το mRNA μπορεί να δημιουργήσει ένα καλύτερο προϊόν: οι προκαλούμενες ανοσολογικές αποκρίσεις μπορεί να είναι ευρύτερες, οι εκφραζόμενες πρωτεΐνες θα έχουν καλύτερη πιστότητα αλληλουχίας, η επιλογή στελεχών μπορεί να είναι πιο ακριβής και η τεχνολογία καθιστά εύκολη την ενσωμάτωση μεγάλου αριθμού αντιγόνων. Όλα αυτά τα χαρακτηριστικά θα μπορούσαν να μεταφραστούν σε μεγαλύτερη ανοσολογική προστασία.

Ερευνητές εργάζονται σε μια θεραπεία που βασίζεται σε mRNA για το σύνδρομο εύθραυστου χρωμοσώματος Χ, που είναι η πιο κοινή αιτία κληρονομικής διανοητικής αναπηρίας.

H εταιρεία BioNTech/Pfizer αναπτύσσει δύο τύπους θεραπευτικών εμβολίων mRNA για τον καρκίνο. Πρώτον, εμβόλια που δρουν όταν έχουν εντοπιστεί μοριακά χαρακτηριστικά όγκων που μοιράζονται πολλοί ασθενείς: Αυτά είναι μόρια που υπάρχουν ευρέως στα καρκινικά κύτταρα, αλλά όχι στα φυσιολογικά κύτταρα. Στοχεύοντας αυτά τα μόρια, μπορεί να καταπολεμηθεί ο καρκίνος χωρίς παράπλευρη βλάβη σε υγιή κύτταρα. Δεύτερον, χρήση εξαιρετικά εξατομικευμένων εμβολίων: Αρχικά εντοπίζονται οι καρκινικές μεταλλάξεις, που είναι μοναδικές για κάθε ασθενή. Έπειτα σχεδιάζεται ένα μοναδικό, εξατομικευμένο εμβόλιο για κάθε ασθενή. Και για τους δύο τύπους θεραπειών, οι πρώιμες κλινικές δοκιμές έχουν δείξει ότι είναι ασφαλείς και ότι οι όγκοι συρρικνώνονται. Ήδη η τεχνολογία εξατομικευμένων εμβολίων μεταφέρεται στη θεραπεία του μελανώματος και τον καρκίνο του παχέος εντέρου.

Τα δεδομένα στις πρώτες προκλινικές δοκιμές σε εκατοντάδες ασθενείς με καρκίνο του παχέος εντέρου είναι πειστικά. Γι’ αυτό μεταφέρθηκαν στις δοκιμές Φάσης 2. Αλλά είναι σημαντικό να πούμε ότι το στάδιο της Φάσης 2 είναι όπου πρέπει να αποδειχθεί ότι η υποσχόμενη θεραπεία ξεπερνά το πρότυπο φροντίδας που θα λάμβανε διαφορετικά κάποιος ασθενής.

Πρόβλεψη: Συνολικά, θεωρείται ότι το mRNA έχει τη δυνατότητα να γίνει ανταγωνιστική μέθοδος σε ευρείες εφαρμογές, ειδικά καθώς σημειώνονται περαιτέρω πρόοδοι στη βελτίωση της παροχής και της σταθερότητάς του. Ελπίζουμε ότι αυτά τα ελπιδοφόρα αποτελέσματα θα γίνουν ιατρική πράξη προκειμένου να έχουν βελτιωμένη ποιότητα ζωής εκατομμύρια άνθρωποι.