«Ένα σύγγραμμα πλούσιο σε άγνωστα πολύτιμα στοιχεία»

σχόλιο του Γιώργου Τσάτσου επί του βιβλίου του Λευτέρη Αναστασάκη

«Καινοτομία και Βιομηχανικός Μετασχηματισμός στην Ελλάδα 1950-1973»

Το βιβλίο αυτό είναι υποπροϊόν μιας διδακτορικής εργασίας του συγγραφέα και ασχολείται με την ελληνική βιομηχανία κατά την περίοδο 1950-1973. Το έχει προλογίσει ο διοικητής της Τράπεζας της Ελλάδος Γιάννης Στουρνάρας και τον επίλογο έχει γράψει ο Παναγής Βουρλούμης, ο οποίος υπήρξε τραπεζίτης και διοικητής του ΟΤΕ. Και οι δύο αυτές προσωπικότητες τονίζουν πόσο σημαντική είναι η προσφορά του Λευτέρη Αναστασάκη στην οικονομική ιστορία της μεταπολεμικής Ελλάδας και ότι φωτίζει τομείς για τους οποίους σχετικά λίγα έχουν γραφεί. Αυτό όμως που και οι δύο επισημαίνουν είναι ότι το βιβλίο θέτει και απαντά σε μερικά κρίσιμα ερωτήματα σχετικά με το θέμα. Δεν είναι δηλαδή μια απλή παράθεση στοιχείων, αλλά μία κριτική ανάπτυξη αυτού του ζητήματος.

Το βιβλίο αρχίζει θέτοντας τρία βασικά ερωτήματα για τη βιομηχανία και διατυπώνοντας «δώδεκα πλάνες σχετικά με την ελληνική μεταπολεμική βιομηχανία». Στη συνέχεια προχωρεί να ανατρέψει μία-μία αυτές τις πλάνες, παραθέτοντας πίνακες και στοιχεία. Για να μάθει κανείς ποιες είναι αυτές οι πλάνες και ποια τα ερωτήματα, σας παρακινώ να διαβάσετε το βιβλίο.

Το δεύτερο μέρος του βιβλίου, κεφάλαια 3-7, ασχολείται με έξι επιλεγμένους βιομηχανικούς κλάδους στους οποίους αναπτύχθηκαν σημαντικές ελληνικές επιχειρήσεις, που κυριάρχησαν στην οικονομία της χώρας μας την περίοδο αυτή.

Όπως η βιομηχανία παίρνει πρώτες ύλες και με τη μεταποίηση τους προσθέτει αξία, έτσι κι ο συγγραφέας παίρνει πληθώρα στοιχείων και περιγραφών και τους δίνει προστιθέμενη αξία βάζοντάς τα στη σωστή τους θέση και παραθέτοντάς τα, μετά από κριτική αξιολόγηση, ώστε να υπάρξει και κάποιο συμπέρασμα.

Αυτό που κάνει την περισσότερη εντύπωση στο βιβλίο του Λευτέρη Αναστασάκη δεν είναι μόνο το εύρος των θεμάτων που χειρίζεται, το οποίο είναι εντυπωσιακό, αλλά το ότι υποστηρίζει τα γραφόμενά του με πλούσιους πίνακες και στοιχεία. Το σύγγραμμα βρίθει από πολύτιμα στοιχεία, πολλά εκ των οποίων ήταν άγνωστα, αλλά επιπροσθέτως ο συγγραφέας έκανε ταξινόμηση και τακτοποίηση αυτών των πινάκων με τέτοιο τρόπο ώστε ο αναγνώστης να έχει σαφή εικόνα, χωρίς όμως να καταπλακωθεί από βουνά αριθμών και στατιστικών τα οποία μπορούσαν να τον αποπροσανατολίσουν. Αυτή άλλωστε είναι η αποστολή ενός επιτυχούς ιστορικού. Να επιλέξει δηλαδή τα σημαντικά στοιχεία και να τα παραθέσει έτσι ώστε ο μεταγενέστερος να έχει σαφή και σωστά τεκμηριωμένη εικόνα. Ο Λευτέρης Αναστασάκης πρέπει να λάβει συγχαρητήρια, διότι προσέφυγε σε πάρα πολλά αρχεία και «ξετρύπωσε» στοιχεία που βρίσκονταν διεσπαρμένα ή κρυμμένα σε ξεχασμένες και σκονισμένες αποθήκες και μας τα παρουσιάζει οργανωμένα, συμπτυγμένα και με λογική αξιολόγηση.

Το βιβλίο ασχολείται με έξι επιλεγμένους βιομηχανικούς κλάδους και αναλύει εις βάθος έξι επιχειρήσεις (Χαλυβουργία, Τσιμέντα Τιτάν, Πειραϊκή-Πατραϊκή, Ιζόλα, Πετζετάκις και Ναυπηγεία Σκαραμαγκά) και αναφέρεται περιληπτικά σε μία έβδομη (ΑΓΕΤ). Για καθεμία από αυτές τις επιχειρήσεις υπάρχουν πολλοί πίνακες και αρκετές λεπτομέρειες. Ο σχολιασμός όμως όλων αυτών των κεφαλαίων θα απαιτούσε σχεδόν ένα πρόσθετο βιβλίο κι ο χώρος εδώ δεν είναι επαρκής. Αρκεί να λεχθεί όμως ότι τα στοιχεία που παρουσιάζονται είναι εκτενή, εμπεριστατωμένα και διασταυρωμένα. Έχει γίνει ιδιαίτερη προσπάθεια να είναι αντικειμενικά και ακριβή και η δημοσίευσή τους, σε μια τέτοια έκδοση, είναι πολύτιμη για την οικονομική ιστορία της Ελλάδας.

Είναι βέβαια ευχάριστο ότι το βιβλίο, με εμπεριστατωμένο τρόπο, επιβεβαιώνει αυτό που άνθρωποι σαν κι εμένα γνωρίζουν από την παιδική τους ηλικία. Ότι η βιομηχανία δημιουργεί πλούτο, βελτιώνει τη ζωή και τη μόρφωση των εργαζομένων σ’ αυτήν και ότι η προσφορά της στην κοινωνία είναι τεράστια. Όλα αυτά όμως, δυστυχώς, αμφισβητήθηκαν από την πλειοψηφία της ελληνικής κοινωνίας – και η αμφισβήτηση αυτή είχε πολλές δυσμενείς επιπτώσεις. Όπως δείχνει η μελέτη, η παραπάνω άποψη αδικεί τη βιομηχανία και τους βιομηχάνους. Η κυκλοφορία του βιβλίου είναι όμως δυστυχώς, εκ των πραγμάτων, περιορισμένη γιατί απευθύνεται σε λίγους και ειδικούς και δεν θα μεταπείσει την πλειοψηφία της κοινής γνώμης. Είναι πάντως σημαντικό ότι έχει δημοσιευθεί μια τέτοια, τόσο καλά τεκμηριωμένη εργασία, για να καταρριφθούν τόσες λανθασμένες και επιδέξια καλλιεργούμενες πλάνες για τη συμβολή της βιομηχανίας στην ανάπτυξη της χώρας μας.