Συμφωνία AUKUS: Προς ένα νέο ΝΑΤΟ στην Ανατολική Ασία;

Οικονομική Επιθεώρηση, Ιανουάριος 2022, τ.1014

Ο ΚΟΣΜΟΣ ΤΟ 2022

του Κωνσταντίνου Τσιμώνη*

Η αρχιτεκτονική ασφάλειας στην Ανατολική Ασία κατά τη διάρκεια του Ψυχρού Πολέμου ήταν δομικά και ουσιαστικά διαφορετική από την ευρωατλαντική. Η τελευταία βασίστηκε στο ΝΑΤΟ, έναν οργανισμό συλλογικής ασφάλειας, σύμφωνα με το άρθρο 6 του καταστατικού του οποίου επίθεση προς ένα μέλος ισοδυναμούσε με επίθεση προς το σύνολο της συμμαχίας. Αντιθέτως, στην Ανατολική Ασία οι Ηνωμένες Πολιτείες δημιούργησαν ένα σύστημα γνωστό ως “hub and spokes” («κέντρο και αχτίνες»), βασισμένο σε διμερείς συνθήκες με χώρες της περιοχής. Το «κέντρο», οι ΗΠΑ, προσέφεραν διαφοροποιημένες αμυντικές εγγυήσεις στις «αχτίνες» (Ιαπωνία, Ν. Κορέα, Ταϊβάν, Φιλιππίνες και Αυστραλία), χωρίς συλλογικές αμυντικές δεσμεύσεις. Οι λόγοι για την επιλογή αυτοί είναι σύνθετοι και έχουν συζητηθεί ευρέως στη βιβλιογραφία. Εδώ αρκεί να σημειώσουμε ότι ένα από τα εμπόδια ήταν η καχυποψία προς την Ιαπωνία και η προτίμηση της στρατιωτικής κάλυψης των ΗΠΑ από τις εμπλεκόμενες χώρες. Το σύστημα αυτό (με κάποιες τροποποιήσεις) παρέμεινε στη θέση του και μετά το τέλος του Ψυχρού Πολέμου.

Μετά τις πρόσφατες εξελίξεις με τη δημιουργία της αμυντικής συνεργασίας AUKUS (από τα αρχικά της Αυστραλίας, του Ηνωμένου Βασιλείου και των Ηνωμένων Πολιτειών), γεννάται το ερώτημα εάν αναδύεται μια νέα συλλογική αρχιτεκτονική ασφάλειας στην περιοχή. Με μια πρώτη ανάγνωση, οι συνθήκες που διαμορφώνονται φαίνεται να ευνοούν ένα τέτοιο σενάριο. Ήδη από την εποχή του Ομπάμα οι ΗΠΑ σχεδιάζουν την αναδιάταξη των στρατηγικών προτεραιοτήτων και των δυνάμεών τους προκειμένου να δώσουν έμφαση στην Ανατολική Ασία (το λεγόμενο “Pivot to Asia”), μια ιδέα που η κυβέρνηση Μπάιντεν επαναφέρει στην ατζέντα. Επιπλέον, η Λαϊκή Δημοκρατία της Κίνας από το 2012 και μετά έχει εγκαταλείψει το δόγμα του Ντενγκ Σιαοπίνγκ (γνωστό ως “Tao Guang Yang Hui”) περί μη επιδίωξης ηγεμονικού ρόλου και αποφυγής συγκρούσεων. Ο πρόεδρος Σι Τζινπίνγκ έχει προβεί σε μια σειρά μονομερών ενεργειών στην περιοχή: τη στρατιωτικοποίηση της Νότιας Σινικής θάλασσας, τη συνεχιζόμενη αντιδικία με την Ιαπωνία και, κυρίως, τις στρατιωτικές προετοιμασίες και παραβιάσεις του εναέριου χώρου της Ταϊβάν. Η «επιστροφή» της Ταϊβάν στην Κίνα θεωρείται η τελευταία ιστορική εκκρεμότητα του εμφυλίου και αποτελεί βασικό αίτημα του κινεζικού εθνικισμού. Σε αυτή την κατεύθυνση, ο εντυπωσιακός στρατιωτικός εκσυγχρονισμός του Λαϊκού Απελευθερωτικού Στρατού ενδέχεται να καταστήσει ιδιαίτερα δύσκολη την επιτυχημένη επέμβαση των αμερικανικών δυνάμεων προς υπεράσπιση της δημοκρατικής χώρας.

Στο πλαίσιο αυτό, δημιουργούνται οι προϋποθέσεις για αμυντική συνεργασία με στόχο την ανάσχεση της Κίνας. Πέραν της AUKUS, η οποία επικεντρώνεται στους τομείς των εξοπλισμών και της αμυντικής τεχνολογίας (βλ. ενίσχυση της Αυστραλίας με πυρηνοκίνητα υποβρύχια), υπάρχουν και άλλοι σχηματισμοί. Ο Τετραμερής Διάλογος Ασφάλειας (QUAD) μεταξύ των ΗΠΑ, της Ινδίας, της Ιαπωνίας και της Αυστραλίας προωθεί διπλωματική συνεργασία. Η αγγλοσαξονική συμμαχία «Πέντε Μάτια» (ΗΠΑ, Ηνωμένο Βασίλειο, Αυστραλία, Νέα Ζηλανδία, Καναδάς), η οποία ιδρύθηκε στον Β΄ Παγκόσμιο Πόλεμο και επικεντρώνεται σε θέματα ανταλλαγής πληροφοριών μεταξύ μυστικών υπηρεσιών, συνεργάζεται με την Ιαπωνία και άλλες ευρωπαϊκές δυνάμεις. Παρά την κινητικότητα αυτή, το συμπέρασμα για ανάδυση ενός συλλογικού συστήματος ασφάλειας είναι πρόωρο και αποτέλεσμα δυτικοκεντρικής ερμηνείας. Στην πραγματικότητα, το μέλλον θα εξαρτηθεί από τις δυνάμεις της περιοχής και κυρίως την Κίνα και την Ιαπωνία.

 

Σενάρια για τη μελλοντική αρχιτεκτονική ασφάλειας στην Ανατολική Ασία

 

Ιαπωνία: Παθητική στάση Ιαπωνία: Ενεργητική στάση
Κίνα: Διατήρηση status quo 1. Hub and Spokes 3. Αβέβαιο αποτέλεσμα
Κίνα: Ανατροπή status quo 2. Hub and Spokes Plus 4. Συλλογικό σύστημα

 

Μπορούμε να διαγνώσουμε τέσσερα βασικά σενάρια για τη μελλοντική αρχιτεκτονική ασφάλειας στην Ανατολική Ασία (βλ. Πίνακα). Στο πρώτο (Hub and Spokes) η Κίνα παραμένει μια δυσαρεστημένη με το status quo δύναμη, χωρίς όμως να προσπαθεί να το ανατρέψει, αναγνωρίζοντας το σημαντικό ρίσκο που εμπεριέχει μια σύγκρουση με τις ΗΠΑ (και ενδεχόμενη ήττα ή μη νίκη) για το μέλλον του καθεστώτος. Παράλληλα, η Ιαπωνία δεν είναι διατεθειμένη να αναλάβει ενεργό ρόλο σε θέματα άμυνας. Το σενάριο αυτό δεν δημιουργεί πίεση για αλλαγή της αρχιτεκτονικής ασφάλειας στην περιοχή.

Το δεύτερο σενάριο (Hub and Spokes Plus) προβλέπει ότι η Κίνα θα προσπαθήσει να ανατρέψει το status quo μέσω επιθετικών ενεργειών κατά της Ταϊβάν (π.χ. προσάρτηση της Kinmen, συμπλέγματος νήσων σε απόσταση μόλις 10 χιλιομέτρων από την ακτή της Κίνας). Η συνεχιζόμενη παθητική στάση της Ιαπωνίας θα επιφέρει μεγαλύτερη πίεση στις ΗΠΑ για αύξηση της στρατιωτικής παρουσίας τους στην περιοχή και για νέες αμυντικές εγγυήσεις προς την Ταϊβάν, ενισχύοντας το υφιστάμενο σύστημα ασφάλειας.

Στο τρίτο σενάριο, η Κίνα επιλέγει να διατηρήσει το status quo, ενώ η Ιαπωνία, κατόπιν αμερικανικών πιέσεων, αναλαμβάνει πιο ενεργό ρόλο με αύξηση αμυντικών δαπανών και διπλωματικών πρωτοβουλιών για συνεργασία με τις άλλες δυνάμεις της περιοχής. Το αποτέλεσμα θα είναι αβέβαιο, καθώς θα εξαρτηθεί από την αποδοχή της ιαπωνικής ηγεσίας από τις υπόλοιπες χώρες. Το σενάριο αυτό είναι και το λιγότερο πιθανό λόγω της διστακτικότητας της Ιαπωνίας να αναλάβει τέτοιο ρόλο μέχρι σήμερα, κάτι που θα απαιτούσε σημαντικές συνταγματικές και πολιτικές αλλαγές στο εσωτερικό της χώρας.

Τέλος, το μοναδικό σενάριο που μπορεί να οδηγήσει σε ένα συλλογικό σύστημα ασφάλειας συνδυάζει την επιθετικότητα της Κίνας με στόχο την ανατροπή του status quo, την αποφασιστική και ενεργητική αντίδραση της Ιαπωνίας, καθώς και συσπείρωση των κρατών της περιοχής με τις ΗΠΑ ως εγγυητή.

Σε ορίζοντα δεκαετίας, τα πρώτα δύο σενάρια που προβλέπουν τη διατήρηση ή την ενίσχυση του υφιστάμενου πλαισίου είναι τα πιο πιθανά λόγω της ιαπωνικής διστακτικότητας και της προτίμησης τον ανατολικοασιατικών χωρών για αμερικανικές εγγυήσεις και αποφυγή έντασης με την Κίνα. Η συμφωνία AUKUS, επομένως, αποτελεί ένδειξη εμβάθυνσης της συνεργασίας μεταξύ συμμαχικών δυνάμεων και όχι μετάβασης σε μία νέα αρχιτεκτονική ασφάλειας. Σε κάθε περίπτωση, οι μελλοντικοί σχεδιασμοί των ΗΠΑ στην Ανατολική Ασία πρέπει να αποφύγουν να προκαλέσουν την κινεζική επιθετικότητα ως αυτοπραγματοποιούμενη προφητεία, ενώ παράλληλα να στείλουν ξεκάθαρο μήνυμα στο Πεκίνο για τη στρατιωτική προστασία του status quo και της εδαφικής ακεραιότητας της δημοκρατικής Ταϊβάν.

 

*Ο Κωνσταντίνος Τσιμώνης έχει διδακτορικό από τη Σχολή Ανατολικών και Αφρικανικών Σπουδών (SOAS) του Πανεπιστημίου του Λονδίνου. Έχει σπουδάσει στην Κίνα και στο Ηνωμένο Βασίλειο και έχει εργαστεί σε βρετανικά Πανεπιστήμια (SOAS, King’s College London) για μία δεκαετία. Έχει εκλεγεί επίκουρος καθηγητής στην Κινεζική Πολιτική στο Πάντειο Πανεπιστήμιο.