Η κουλτούρα της νέας επιχειρηματικότητας στην Ελλάδα εν καιρώ πανδημίας

Οικονομική Επιθεώρηση, Ιούνιος 2022, τ.1019

ΑΡΙΘΜΟΙ ΣΤΟ ΜΙΚΡΟΣΚΟΠΙΟ

του Άγγελου Τσακανίκα*

Τα τελευταία 18 χρόνια το ΙΟΒΕ, στο πλαίσιο της συμμετοχής του στο ερευνητικό πρόγραμμα Global Entrepreneurship Monitor (GEM), δημοσιεύει ετήσιες εκθέσεις για την επιχειρηματικότητα αρχικών σταδίων στη χώρα, αξιολογώντας μια σειρά από δείκτες. Η πρόσφατη έκθεση αφορούσε το 2020 και είναι η πρώτη που εξετάζει την περίοδο της πανδημικής κρίσης, συνεισφέροντας έτσι στην κατεύθυνση μιας πρώτης αποτίμησης των επιπτώσεων στο ζήτημα της νέας επιχειρηματικότητας. Υπενθυμίζεται ότι το GEM αποτελεί μια διεθνή κοινοπραξία από ερευνητικές ομάδες, στο πλαίσιο της οποίας συλλέγονται εμπειρικά στοιχεία σε ένα ευρύ πλήθος χωρών, συνεισφέροντας στην παγκόσμια έρευνα για την προώθηση της επιχειρηματικότητας.

Μία από τις πιο ενδιαφέρουσες ενότητες της έρευνας είναι και η αποτύπωση των γενικότερων προδιαθέσεων και αντιλήψεων για την επιχειρηματικότητα, όπως διαμορφώνεται στον πληθυσμό μιας χώρας. Οι σχετικοί δείκτες θεωρείται ότι αντιπροσωπεύουν παράγοντες που μπορεί να διευκολύνουν ή να δυσχεράνουν την απόφαση για την υλοποίηση ενός νέου εγχειρήματος. Αγγίζουν δηλαδή συμπεριφορικά γνωρίσματα του πληθυσμού σχετικά με την επιχειρηματική κουλτούρα και μπορεί να επιδρούν καθοριστικά στο είδος και στα χαρακτηριστικά της επιχειρηματικότητας που εκδηλώνεται σε μια χώρα. Δύο κατηγορίες παραγόντων μελετώνται:

α) πολιτισμικοί παράγοντες, που αναφέρονται στις γενικές στάσεις και απόψεις μιας κοινωνίας απέναντι στην επιχειρηματικότητα, στην ύπαρξη επιχειρηματικών ευκαιριών, στην κοινωνική αποδοχή της, στην προβολή της από τα ΜΜΕ της χώρας, κτλ.

β) προσωπικοί παράγοντες, που αναφέρονται σε απόψεις για τις γνώσεις και ικανότητες στην επιχειρηματικότητα, την προσωπική γνωριμία με επιχειρηματίες, τον φόβο της αποτυχίας ως αποτρεπτικό παράγοντα επιχειρηματικής δραστηριοποίησης, κτλ.

Ο Πίνακας 1 συνοψίζει τα αποτελέσματα σε αυτούς τους δείκτες για το 2020.[1] Ένα πρώτο στοιχείο είναι η σημαντική επιδείνωση στο ποσοστό ατόμων που διαβλέπουν επιχειρηματικές ευκαιρίες το επόμενο 6μηνο στη χώρα, το οποίο υπολείπεται αισθητά των υπόλοιπων χωρών υψηλού εισοδήματος, παρόλο που το επίπεδο της αυτοπεποίθησης του πληθυσμού στις ικανότητές του ενισχύεται ήπια. Από την άλλη πλευρά, διατηρείται υψηλά η αντίληψη ότι η επιχειρηματική σταδιοδρομία είναι επιθυμητή επιλογή στη χώρα, αν και ο φόβος της επιχειρηματικής αποτυχίας ανακάμπτει. Τέλος, η παρουσία επιτυχημένων επιχειρηματιών στα ΜΜΕ αποτιμάται ως μέτρια, ενώ ενισχύθηκε σημαντικά το επίπεδο της «καταξίωσης» των επιχειρηματιών στην κοινωνία. Αν εστιάσουμε μόνο στα άτομα που έχουν ήδη σχέση με την επιχειρηματικότητα, διαπιστώνεται ότι το επίπεδο της αυτοπεποίθησης κινείται υψηλότερα, όπως είναι αναμενόμενο, όπως όμως και ο φόβος της αποτυχίας, κάτι που σημαίνει ότι ακόμα και οι επιχειρηματίες που ήδη τρέχουν ένα εγχείρημα αντιλαμβάνονται τις δυσκολίες του εγχειρήματος και προβληματίζονται για το ενδεχόμενο της αποτυχίας.

Αναλυτικότερα ως προς τον δείκτη επιχειρηματικών ευκαιριών, το 2020 καταγράφεται σημαντική υποχώρηση καθώς αυτός διαμορφώνεται στο 27,9% από 49,9% το 2019. Γενικά μετά το 2014 το ποσοστό θετικών απαντήσεων στην ερώτηση για ύπαρξη επιχειρηματικών ευκαιριών είχε ενισχυθεί σταθερά. Όμως οι αβεβαιότητες λόγω της πανδημίας φαίνεται να επηρέασαν τις σχετικές προσδοκίες. Εξάλλου, το ποσοστό του πληθυσμού το οποίο δηλώνει ότι –ανεξαρτήτως από τη χρονική συγκυρία της έρευνας– σπανίως διαβλέπει επιχειρηματικές ευκαιρίες κινείται στην Ελλάδα στο 70,6%, από 66% το 2019 (αλλά 60,2% στις χώρες υψηλού εισοδήματος), και αποδίδει τη γενικότερη διστακτικότητα του πληθυσμού απέναντι στην επιχειρηματικότητα. Προς αυτήν την κατεύθυνση συνηγορεί και ο δείκτης που καταγράφει το ποσοστό του πληθυσμού που, ακόμη και αν αντιληφθεί μια επικερδή ευκαιρία, σπάνια θα προχωρήσει στην υλοποίησή της, ο οποίος στην Ελλάδα ανέρχεται σχεδόν στο 60,3%. Άρα, ανεξαρτήτως οικονομικής συγκυρίας, ένα μεγάλο μέρος του πληθυσμού δεν ρισκάρει επιχειρηματικά, προφανώς γιατί ένα μεγάλο μέρος αυτού έχει διασφαλίσει και ένα διαφορετικό επαγγελματικό περιβάλλον για τον εαυτό του.

Εξάλλου, έχει διαπιστωθεί ότι η προσωπική γνωριμία ενός ατόμου µε έναν νέο επιχειρηματία δημιουργεί πρότυπα εξοικείωσης με την επιχειρηματική δραστηριοποίηση. Αυτή η επαφή στον κοινωνικό του περίγυρο μπορεί να λειτουργήσει θετικά ώστε να κινηθεί σε αντίστοιχη κατεύθυνση, να δώσει πληροφορίες σχετικά με τα βήματα υλοποίησης μιας ιδέας, να ενθαρρύνει, αλλά ενδεχομένως μέσα από τη γνωριμία να αποκτήσει το άτομο και επιχειρηματική δικτύωση, γεγονός που βελτιώνει τις προοπτικές ανάπτυξης του νέου εγχειρήματος. Στην έρευνα του 2020 μόλις το 32,5% των ερωτηθέντων απάντησε θετικά στο ερώτημα, όσο περίπου διαχρονικά. Το εύρημα αυτό δεν αναδεικνύει μόνο περιορισμένη επιχειρηματική δικτύωση, αλλά και μία κοινωνική ταξιθέτηση: οι μη επιχειρηματίες δεν συγχρωτίζονται κοινωνικά τόσο συχνά με επιχειρηματίες.

Όσον αφορά την αντίληψη για το κατά πόσο οι Έλληνες εκτιμούν ότι η επιχειρηματικότητα αποτελεί μια καλή επιλογή σταδιοδρομίας, αυτή φαίνεται να ενισχύεται σημαντικά το 2020, καθώς φθάνει σχεδόν στο 70% (έναντι 50% το 2019). Βεβαίως, ο δείκτης αυτό έχει έντονες διακυμάνσεις διαχρονικά, γεγονός που αντανακλά τις αβεβαιότητες που εξακολουθεί να έχει η επιλογή της επιχειρηματικότητας σε σχέση με την επιλογή μιας εξαρτημένης εργασίας. Λαμβάνοντας υπόψη και τα προηγούμενα πάντως διαπιστώνεται πως η διστακτικότητα του πληθυσμού απέναντι στην επιχειρηματικότητα δεν συνδέεται με αρνητικές προδιαθέσεις γι’ αυτήν την επιλογή. Δεν είναι «αρνητές» των προοπτικών της επιχειρηματικής σταδιοδρομίας, απλώς κρίνουν ότι δεν είναι μια επιλογή για όλους.

Άλλωστε, η κοινωνική καταξίωση των επιχειρηματιών είναι μάλλον βελτιωμένη τα τελευταία χρόνια. Το 2020 το ποσοστό των ατόμων που δηλώνουν ότι οι επιτυχημένοι επιχειρηματίες αντιμετωπίζονται με σεβασμό στη χώρα ξεπερνά το 70% (από 49,3% το 2019). Τέλος, ως προς την προβολή επιτυχημένων περιπτώσεων επιχειρηματιών από τα μέσα ενημέρωσης, η Ελλάδα καταγράφει μία από τις χαμηλότερες επιδόσεις στην Ευρώπη. Το 2020 το ποσοστό του πληθυσμού που συμφωνεί με αυτήν την άποψη ενισχύεται στο 57,2% (από 48,1%), επίδοση που –αν και βελτιωμένη– κινείται πολύ χαμηλότερα από τον μέσο όρο άλλων ευρωπαϊκών χωρών.

Σχετικά με τους προσωπικούς παράγοντες, η Ελλάδα διαχρονικά καταγράφει υψηλές επιδόσεις στον «δείκτη αυτοπεποίθησης», δηλαδή στο ποσοστό του πληθυσμού που θεωρεί ότι διαθέτει τις ικανότητες, τις γνώσεις και την εμπειρία για την άσκηση επιχειρηματικής δραστηριότητας, το οποίο φθάνει πλέον στο 53,2% (51,6% το 2019), παρά τις αβεβαιότητες που δημιουργεί η πανδημία. Όμως την ίδια στιγμή, ο φόβος της αποτυχίας κινείται σε υψηλά επίπεδα, φθάνοντας στο 62,8%. Ακόμα και οι ίδιοι οι επιχειρηματίες αρχικών σταδίων, ενώ διαβλέπουν ευκαιρίες, διστάζουν ή/και απορρίπτουν την υλοποίηση επιχειρηματικών σχεδίων. Το στίγμα της αποτυχίας ή της μη ύπαρξης δεύτερης ευκαιρίας σε επιχειρηματίες είναι ακόμα υπαρκτό στην ελληνική οικονομία, γι’ αυτό και οι αλλαγές στο πτωχευτικό μας δίκαιο είναι επιβεβλημένες.

Συνεπώς, η νέα επιχειρηματικότητα το 2020 φαίνεται ότι δεν επηρεάστηκε από το πρώτο κύμα της πανδημίας, όμως οι πρώτες ενδείξεις για το 2021 δείχνουν ότι η επιβάρυνση ήταν σημαντική. Εντός τους τρέχοντος έτους θα δημοσιευτεί η νέα έκθεση και θα επανέλθουμε σε αυτά τα χαρακτηριστικά.

[1] Επισημαίνεται ότι τα αποτελέσματα αφορούν όλον τον πληθυσμό και όχι μόνο τα άτομα που πρόκειται να δραστηριοποιηθούν επιχειρηματικά.

* Ο Άγγελος Τσακανίκας είναι αναπληρωτής καθηγητής Οικονομικής Αξιολόγησης Συστημάτων Τεχνολογίας Καινοτομίας και Επιχειρηματικότητας ΕΜΠ, διευθυντής Εργαστηρίου Βιομηχανικής και Ενεργειακής Οικονομίας (ΕΒΕΟ).