Βασικό εισόδημα για όλους: Μια ριζοσπαστική και ρεαλιστική πρόταση για μια ελεύθερη κοινωνία

Philippe Van Parijs και Yannick Vanderborght

Εκδόσεις Πόλις, Αθήνα 2021, σελίδες 688, τιμή εκδότη: 25,00 ευρώ

Όλο και βαρύτερες οι εξελίξεις των τελευταίων χρόνων, με την παγκοσμιοποίηση όπως έρχεται να συνδυαστεί με τον εντεινόμενο αφανισμό θέσεων εργασίας ως εκ των αυτοματισμών και της ψηφιακής μετάβασης· την αφθονία να συνδυάζεται με όλο και βαθύτερες (και πιο τραυματιστικές) ανισότητες ανά την υφήλιο· μια νέας εποχής εκρηκτικότητα να πηγάζει από την περιθωριοποίηση όλο και ευρύτερων τμημάτων του πληθυσμού και να αποσαθρώνει ό,τι έχει απομείνει από την κοινωνική συνοχή: όλο αυτό το πυκνό στρώμα εξελίξεων, που παρακολουθούμε σε συνεχή ροή, έχει επαναφέρει στο προσκήνιο μια ριζοσπαστική προσέγγιση. Πρόκειται για την ιδέα καθιέρωσης ενός μίνιμουμ εισοδήματος, καταβαλλόμενου προς όλους σε χρήμα, ανά τακτά χρονικά διαστήματα (κατά τρόπο που να προσομοιάζει με μισθό ή σύνταξη), χωρίς προηγούμενο έλεγχο πόρων ούτε υποχρέωση για παροχή εργασίας. Αυτό το βασικό εισόδημα για όλους, που μέχρι κάποια στιγμή εθεωρείτο οριακή συζήτηση οικονομολόγων ή/και κοινωνικών επιστημόνων, αποκτά σήμερα –σταδιακά, αλλά σταθερά– επικαιρότητα πρώτης γραμμής.

Με ύφος επεξηγηματικό και –θα έλεγε κανείς– γαλήνιο, με ιστορική αφήγηση που καταλήγει σε οικονομική αλλά και κοινωνική/πολιτική ανάλυση, καθώς και με στοιχεία ηθικής φιλοσοφίας, οι Van Parijs και Yannick Vanderborght «επισκέπτονται» διεξοδικά την έννοια αυτή. Διερωτώνται για την εφικτότητά της. Προβληματίζονται για την ηθική της θεμελίωση.

Μπορεί οι ιστορικές καταβολές, που στη Μεγάλη Βρετανία του τέλους του 18ου αιώνα είχαν δώσει το πείραμα της Speenhamland, να έχουν λησμονηθεί και περιθωριοποιηθεί μέχρι περίπου τώρα, ή πάλι μπορεί μια ιδέα που είχε επανέλθει ως ριζοσπαστική αναζήτηση π.χ. από τον Τζον Κένεθ Γκάλμπρεϊθ τη δεκαετία του ‘60 να κατέληξε σε εκδοχές «αμυντικές», όπως του αρνητικού φόρου εισοδήματος, που συναντά κανείς π.χ. στη Φρίντμαν της δεκαετίας του ‘60, ή πάλι των tax credits και της επιδότησης της απασχόλησης των Φελπς-Φέλντσταϊν της εποχής Κένεντι. Όμως οι τωρινές ανάγκες δημόσιας πολιτικής πηγαίνουν πολύ πιο βαθιά. Πάντως δείχνουν την ανεπάρκεια των έως σήμερα συστημάτων, είτε της δημόσιας/κοινωνικής αρωγής είτε της κοινωνικής ασφάλισης, που φθάνουν στα όριά τους μπροστά στις διαρθρωτικές οικονομικές εξελίξεις –κυρίως: την καταστροφή των θέσεων εργασίας και την επίγνωση των ανεπίστροφων ανισοτήτων– και μπροστά στις κοινωνικές επιπτώσεις τους.

Θα μπορέσει, στις πολύ πιο επιθετικά αμυντικές (παράλογη η έκφραση; ξανασκεφτείτε το!) κοινωνίες του σήμερα, μια τέτοια φαινομενικά γενναιόδωρη προσέγγιση όπως του βασικού εισοδήματος για όλους να ξαφνιάζει: ωστόσο, η ώρα για συζήτησή του δείχνει να έχει φτάσει. Η οικονομική εφικτότητα ενός τέτοιου γενικευμένου διχτυού κοινωνικής προστασίας έχει ακόμη δρόμο να διανύσει – ακόμη και για τις πλούσιες/εξασφαλισμένες χώρες του Βορρά· όμως ανάλογη προβληματική αναπτύσσεται για τις φτωχότερες/ανασφαλείς αναδυόμενες οικονομίες, αν είναι να προληφθεί μια παγκόσμια κατολίσθηση.

Η συζήτηση που θέλουν να προχωρήσουν με δομημένο τρόπο οι Βαν Παρέις-Βάντερμπορχτ έχει ήδη ανοίξει.

Α.Δ.Παπαγιαννίδης