Αλέξανδρος Βλάγκαλης

Οικονομική Επιθεώρηση, Οκτώβριος 2021, τ.1011

ΕΛΛΆΔΑ 1821–2021 – ΒΑΛΚΑΝΙΑ • του Γιώργου Βαϊλάκη

 

Με αφορμή την επέτειο των 200 χρόνων από την έναρξη της Ελληνικής Επανάστασης παρουσιάζουμε μερικές από τις προσωπικότητες που διαδραμάτισαν σημαντικό ρόλο στη συγκρότηση του νέου κράτους, αξιοποιώντας υλικό από το Μέγα Ελληνικόν Βιογραφικόν Λεξικόν του Κωνσταντίνου Βοβολίνη, ένα πεντάτομο έργο αναφοράς με 400 βιογραφίες

 

Η περίπτωσή του είναι, μάλλον, εναρμονισμένη με τον τρόπο με τον οποίο εξελίχθηκε –εξαρχής– το νέο ελληνικό κράτος. Υπήρχαν οι ιδέες, οι ζυμώσεις, οι προτάσεις για το ποια ήταν τα έργα που έπρεπε να υλοποιηθούν. Δεν υπήρχε, όμως, η απαραίτητη μέθοδος, η τεχνογνωσία. Έτσι, θεμελιώδη έργα (όπως ο ηλεκτροκίνητος σιδηρόδρομος Αθηνών-Πειραιώς) συζητούνταν επί μακρόν, μερικά από αυτά ξεκινούσαν, στη συνέχεια αναβάλλονταν, άλλα πάλι κολλούσαν, μέχρι που κάποια στιγμή εμφανιζόταν ο κατάλληλος άνθρωπος – εκεί όπου όλα υπαινίσσονταν την αποτυχία. Ο λόγος εν προκειμένω για έναν πρωτοπόρο της τεχνικής ανάπτυξης της Ελλάδας: τον Αλέξανδρο Βλάγκαλη. Είναι ο μηχανικός, μηχανολόγος και επιχειρηματίας που κατέχει λόγω του έργου του εξαιρετική θέση ανάμεσα σε εκείνους τους επιστήμονες-βιομηχάνους του «κύκλου της Ζυρίχης», που σφράγισαν την ανάπτυξη της Ελλάδας στο πρώτο μισό του εικοστού αιώνα. Η συμβολή του δεν ήταν καθοριστική μόνο στους σιδηροδρόμους, αλλά σημαντική και στη διάδοση του ηλεκτρισμού και ειδικά στον εξηλεκτρισμό της Αττικής.

 

Ο κύκλος της Ζυρίχης

Στα τέλη του 19ου αιώνα μια ομάδα νέων Ελλήνων από αστικές οικογένειες πήγε στο Πολυτεχνείο της Ζυρίχης. Έγιναν φίλοι και σπούδασαν μαζί Χημεία και Μηχανική. Όταν αποφοίτησαν, εγκαταστάθηκαν στην Ελλάδα και με όπλα τις γνώσεις και τις καινοτόμες ιδέες τους έφτιαξαν τις πρώτες μεγάλες βιομηχανίες και επιχειρήσεις. Ανάμεσά τους ήταν και ο Αλέξανδρος Βλάγκαλης. Γεννήθηκε στις 18 Μαΐου 1873 και η οικογένειά του ήταν εγκατεστημένη στην Κωνσταντινούπολη. Αλλά, έναν μόλις χρόνο μετά τη γέννησή του, ο πατέρας του πέθανε. Τότε ο μεγαλοεπιχειρηματίας αδερφός του εκλιπόντος, Νικόλαος Βλάγκαλης, ο οποίος έμενε στον Πειραιά, κάλεσε τη χήρα και τον ανιψιό του να έλθουν στην Ελλάδα. Μάλιστα, ανέλαβε ο ίδιος όλα τα έξοδα της εκπαίδευσής του, με τον νεαρό Αλέξανδρο να δείχνει από νωρίς σημάδια υψηλής ευφυΐας. Κάπως έτσι, αφού ολοκλήρωσε τις εγκύκλιες σπουδές του στην Αθήνα, έδωσε εξετάσεις και εγγράφηκε στη Σχολή μηχανολόγωντου Πολυτεχνείου της Ζυρίχης. Εκεί αρίστευσε και έπειτα από πενταετή φοίτηση έλαβε το δίπλωμα του μηχανολόγου-μηχανικού.

Η Γενική Εταιρεία Εργοληψιών

Με την επάνοδό του στην Ελλάδα, το 1897, προσλήφθηκε ως μηχανικός στα Ναυπηγεία του Βασιλείου Βασιλειάδου, στον Πειραιά. Έναν χρόνο μετά θα γινόταν αρχιμηχανικός των Ναυπηγείων και θα επεδείκνυε ξεχωριστές ικανότητες ως μηχανικός κατασκευαστής. Στο μεταξύ, το 1902, γίνεται και εργολήπτης στις μεταλλευτικές εργασίες της Σερίφου,τις οποίες πραγματοποιούσε η Γενική Εταιρεία Εργοληψιών, συνιδρυτής της οποίας ήταν ο θείος του. Στην εταιρεία αυτή έμελλε να παραχωρηθεί για πρώτη φορά η άδεια «παραγωγής και παροχής ηλεκτρικού φωτός και ηλεκτρικής δυνάμεως, εν Αθήναις». Στις εργασίες της, επίσης, περιλαμβάνονταν η ολοκλήρωση της διόρυξης του ισθμού της Κορίνθου, καθώς και η αρχική εκμετάλλευση των σιδηροδρόμων Πελοποννήσου. Αλλά η επόμενη χρονιά θα αποδεικνυόταν καθοριστική για τον Αλέξανδρο Βλάγκαλη: το 1903 παντρεύεται την Ραλλού Νομικού και καλείται από τον θείο του πίσω στην Αθήνα προκειμένου να του ανατεθεί –σε πρώτη φάση– η υποδιεύθυνση του πρώτου ηλεκτροκίνητου σιδηροδρόμου Αθηνών-Πειραιώς.

Ο ηλεκτροκίνητος σιδηρόδρομος Αθηνών-Πειραιώς

Ήταν αντιληπτό ότι ο ατμήλατος σιδηρόδρομος δεν επαρκούσε πια. Ο θόρυβός του και η μαυρίλα που άφηναν οι ατμομηχανές του ήταν σοβαρά μειονεκτήματα. Σιγά-σιγά άρχισε, λοιπόν, να γεννιέται η ιδέα της μετατροπής του σε ηλεκτρικό, αλλά η πραγματοποίηση του έργου κάθε άλλο παρά ήταν εύκολη υπόθεση. Κατά τις αρχές του 1904, ο έως τότε διαχειριστής της εταιρείας Ν. Τριανταφυλλίδης υπέβαλε την παραίτησή του, γιατί, όπως δήλωσε, του ήταν αδύνατο να παρακολουθήσει τη μετατροπή του ατμοκίνητου σιδηροδρόμου σε ηλεκτροκίνητο! Το Διοικητικό Συμβούλιο παρακάλεσε τότε τον Νικόλαο Βλάγκαλη να αναλάβει και τη διαχείριση της εταιρείας μαζί με τον ανιψιό του. Αλλά, λίγους μήνες μετά, ο Ν. Βλάγκαλης αποχώρησε από τη θέση του διαχειριστή και ανέλαβε ο Αλέξανδρος Βλάγκαλης. Ήταν όμως πολύ νέος, μόλις 31 ετών, και η ηλικία του προκαλούσε δισταγμούς στους υπεύθυνους της εταιρείας. Οι φόβοι τους, ωστόσο, αποδείχθηκαν αβάσιμοι. Ο Βλάγκαλης στάθηκε άξιος της αποστολής του και δεν είναι υπερβολή ο ισχυρισμός ότι σε αυτόν οφείλεται η καταπληκτική εξέλιξη των ηλεκτρικών σιδηροδρόμων.

Αν και η δυσπιστία των υπευθύνων της εταιρείας γρήγορα υποχώρησε, δεν συνέβη το ίδιο και με το κοινό, που αντιλαμβανόταν τη μετατροπή του σιδηροδρόμου σε ηλεκτρικό ως κάτι επικίνδυνο.Η γραμμή Πειραιάς-Ομόνοια εγκαινιάστηκε στις 16 Σεπτεμβρίου του 1904. Όμως, τόσο η ηλεκτροδότηση όσο και η σήραγγα στην Ομόνοια, δείγματα νέων τεχνολογιών, αντιμετωπίζονταν με επιφύλαξη από πολλούς επιβάτες.

Ο φόβος της ηλεκτροπληξίας

Σε ένα δημοσίευμα της εφημερίδας Καιροί στις 18 Σεπτεμβρίου του 1904, ο χρονογράφος περιγράφει έναν διάλογο με θέμα τον ηλεκτρικό, πλέον, σιδηρόδρομο, ανάμεσα σε έναν επιβάτη που επιθυμούσε να αγοράσει εισιτήριο πρώτης θέσεως και έναν σιδηροδρομικό υπάλληλο: «Ένα διά το Φάληρον πρώτης – Μετ’ επιστροφής; – Απλούν, απλούν. Δεν μπορώ να είμαι βέβαιος αν θα φθάσω ζωντανός». Όσο για τη μετέπειτα μαρτυρία της συζύγου του Αλέξανδρου Βλάγκαλη, είναι απολύτως ενδεικτική του νοσηρού κλίματος που είχε επικράτησε εκείνη την εποχή – ένα ντοκουμέντο ιστορικής αξίας που δείχνει ανάγλυφα τον φόβο απέναντι στο καινούργιο: «Το κοινόν, όχι μόνος εφοβείτο την χρησιμοποίησιν ηλεκτρισμού διά την κίνησιν του σιδηροδρόμου, αλλά και ευκόλως επείθετο, από τας πλέον απιθάνους διαδόσεις, διαδόσεις αίτινεςπροεκάλουνπανικόν. Ούτως, εκυκλοφόρει η διάδοσις, ότι οι επιβάται των ηλεκτρικών αμαξοστοιχιών υφίστανται ηλεκτροπληξίαν και ότι η εταιρεία είχεν οργανώσει ειδικόν συνεργείον, το οποίον περισυνέλεγε τα πτώματα και τα έρριπτεν εις την θάλασσαν!» Και συνεχίζει η Ραλλού Βλάγκαλη:«Ο σύζυγός μου διά ν’ αντιμετωπίση αυτήν την δυσάρεστον κατάστασιν, και εις παραδειγματισμόν των φοβουμένων, απεφάσισεν, όπως, καθ’ εκάστην εσπέραν, τον συνοδεύω και εγώ εις καταβάσεις διά του ηλεκτροκίνητου σιδηροδρόμου, προς Πειραιά, και εις αναβάσεις εκείθεν, προς Αθήνας. Με εχρησιμοποίει λοιπόν, ως ζων παράδειγμα της ελλείψεως κινδύνων! Ολίγον δε κατ’ ολίγον υπερεπήδησε τας δυσκολίας της πρώτης περιόδου των ηλεκτρικών σιδηροδρόμων».

Πάντως, εκείνη την εποχή τα ζητήματα της παραγωγής και διανομής του ηλεκτρισμού και των μεταφορών ήταν συνυφασμένα. Ο Αλέξανδρος Βλάγκαλης υπήρξε για πολλά χρόνια σύμβουλος της Ελληνικής Ηλεκτρικής Εταιρείας, αλλά θα πρωταγωνιστήσει, μαζί με τους επικεφαλής της Εθνικής Τράπεζας, στην αντικατάστασή της από τον βρετανικών συμφερόντων όμιλο Πάουερ. Στην τελευταία, που ανέλαβε τελικά την παραγωγή, την εκμετάλλευση και τη διανομή της ηλεκτρικής ενέργειας ως Γενική Ηλεκτρική Εταιρεία και στη συνέχεια ως Ελληνική Ηλεκτρική Εταιρεία, ο Βλάγκαλης θα διατελέσει σύμβουλος και αντιπρόεδρός της σχεδόν μέχρι τον θάνατό του.

Αλλά αυτή η πολυπραγμοσύνη που τον διέκρινε δεν θα τον αποσπούσε ποτέ από το έργο της ζωής του. Δεν σταμάτησε να ασχολείται απρόσκοπτα με τη διεύρυνση του δικτύου του ηλεκτρικού σιδηρόδρομου και τη συνεχή βελτίωση των υπηρεσιών, φτιάχνοντας συνεχώς νέες υποδομές. Ήδη από το 1906 άρχισε η μετατροπή του ιππήλατου τροχιοδρόμου της παραλίας Πειραιώς σε ηλεκτροκίνητο, προεκτεινόμενο μέχρι τον σταθμό Λαρίσης. Ακόμη, το 1907 ο ΑλέξανδροςΒλάγκαλης κτίζει κοντά στον Σταθμό του Νέου Φαλήρου ένα μέγαρο που δέσποζε στην περιοχή με την επιβλητικότητά του. Προορισμός του ήταν η στέγαση της οικογένειας Βλάγκαλη στον πρώτο όροφο, ενώ στο ισόγειο λειτουργούσε αίθουσα αναμονής των επιβατών του ηλεκτρικού σιδηροδρόμου, εκδοτήριο εισιτηρίων και το γραφείο του σταθμάρχη του Νέου Φαλήρου. Ήταν ένα από τα πρώτα κτήριαστην Ελλάδα που ηλεκτροδοτήθηκε. Άλλωστε, τόσο οι Σιδηρόδρομοι όσο και η Αθήνα χρωστούν την ηλεκτροδότησή τους στον καινοτόμο αυτό θιασώτη του ηλεκτρισμού.

Ο υπόγειος σταθμός της Ομόνοιας

Σε κάθε περίπτωση, ο Βλάγκαλης δεν έπαψε ποτέ να πιστεύει στην αναγκαιότητα ανάπτυξης του μοναδικού τότε μέσου σταθερής τροχιάς. Επιπλέον, φρόντιζεοι νέοι σταθμοί να επενδυθούν με υλικά που θα τους δίνουν ευρωπαϊκή όψη.Δεν είναι τυχαίο ότι στη διάρκεια της δικής του θητείας κατασκευάστηκε (το 1928) ο μεγαλοπρεπέστερος σταθμός του ηλεκτρικού: ο σταθμός του Πειραιά με τον εντυπωσιακό αψιδωτό θόλο.

Την ίδια χρονιά, θεμελιώνεται ο υπόγειος σταθμός της Ομόνοιας και ξεκινάει η κατασκευή σήραγγας προς την πλατεία Αττικής – ένα έργο πρωτοποριακό για εκείνη την εποχή. Για την εκτέλεση των έργων του σταθμού και της σήραγγας ανασκάφηκε η αρχή της οδού Αθηνάς μέχρι σχεδόν την κεντρική αγορά και, ακολούθως, η πλατεία Ομονοίας, ενώ για να κατασκευαστεί η σήραγγα κατεδαφίστηκε ο παλιός ναός του Αγίου Παντελεήμονα Αχαρνών. Η έναρξη των έργων έγινε δεκτή με ενθουσιασμό από το κοινό και τον αθηναϊκό Τύπο, που έγραφε διθυραμβικά: «Παρ’ όλας ταςγενικάς του Έθνους περιπετείας και τας τόσαςδυσχερεστάτας και αντιξόους περιστάσεις, αι Αθήναι ματαβάλλονται, σταθερώς, εις μεγαλόπολιν, αξίαν πράγματι του ονόματός των».

Εγκαίνια από τον Ελευθέριο Βενιζέλο

Τα έργα ολοκληρώθηκαν σε χρόνο ρεκόρ και ο σταθμός της Ομόνοιας εγκαινιάζεται από τον ίδιο τον πρωθυπουργό Ελευθέριο Βενιζέλο την 21η Ιουλίου του 1930. O εσωτερικός διάκοσμος εντυπωσιάζει με την πολυτέλειά του. O Αλέξανδρος Βλάγκαλης και ο αρχιτέκτονας Εμμανουήλ Λαζαρίδης, με την ιδιότητα του διευθυντή Αρχιτεκτονικού του Δήμου Αθηναίων, είχαν κατορθώσει να εξασφαλίσουν την κρατική αρωγή. Τα χαρακτηριστικά πλακίδια για τα οποία γίνεται σήμερα λόγος αλλά και οι καλλίγραφες επιγραφές της ονομασίας του σταθμού παραγγέλθηκαν σε εργοστάσιο του Βερολίνου. Στην ομιλία του στα εγκαίνια ο Βλάγκαλης αναφέρεται στη σημασία της διαχρονικότητας των έργων, μπροστά στον πρωθυπουργό Ελ. Βενιζέλο, ο οποίος και επικροτεί: «Υπάρχουν τινές φρονούντες ότι παρόμοια έργα είναι γιά τον τόπον πρόωρα. Και βεβαίως, εκ πρώτης όψεως, πρόωρα φαίνονται. Αλλά αι ανάγκαι αι οποίαι τα επιβάλλουν δεν έχουν την αξίαν της επικαιρότητος απλώς εις ορισμένον χρονικόν όριον. Εάν ούτως εκρίνοντο όλα τα μεγάλα έργα, ήθελονευρεθή, κατά την πρώτην των εμφάνισιν, απολύτως πρόωρα, διότι ουδείς θα ελάμβανεν υπόψιν ότι είναι προορισμέναν να εξυπηρετήσουν, επί μακρόν χρόνον, τας ανακυπτούσαςανάγκας». Και προσθέτει, συνοψίζοντας το όραμά του: «Τα έργα ταύτα δεν εξυπηρετούν μόνον τας ανάγκας της κοινωνίας. Αποτελούν και καλλώπισμα των πόλεων, αίτινες βαίνουν αλματωδώς προς την πρόοδον».

Ο Αλέξανδρος Βλάγκαλης αποσύρθηκε από την ενεργό δράση το 1946, αφού προηγουμένως –επί 52 ολόκληρα χρόνια– ασχολήθηκε με ουκ ολίγους κλάδους της ελληνικής οικονομίας. Αναφερόμενη στον θάνατό του, το 1955, η Βιομηχανική Επιθεώρησις (τεύχος 248) τον αποχαιρέτησε υπογραμμίζοντας τη μεγαλύτερη προσφορά του: «Ο θάνατος του εξαιρετικού αυτού Έλληνος ελύπησεν έναν ολόκληρονκόσμον, ο οποίος είχε την ευτυχίαν να τον γνωρίση, καθόλον αυτό το μακρόν διάστημα κατά το οποίον ανέπτυξε μίαν θαυμαστήν και πολυσχιδή επιχειρηματικήν δραστηριότητα. Ήτο ο άνθρωπος χάρις εις τον οποίον ο ηλεκτρικός σιδηρόδρομος, που ήνωσε τας δύο απολύτως κεχωρισμένας τότε πόλεις των Αθηνών και του Πειραιώς, κατέστη από της προ του Α΄ Παγκοσμίου Πολέμου, ακόμη, περιόδου, εφάμιλλος των ευρωπαϊκών και εσημείωσεν εκπληκτικάς, διά την εποχήν εκείνην, προόδους».