Τι μας επιφυλάσσει το 2026 και ποιες τεχνολογικές καινοτομίες θα επηρεάσουν τη ζωή μας μέχρι το τέλος της δεκαετίας; Με το βλέμμα στραμμένο στο νέο έτος, η Οικονομική Επιθεώρηση συνομίλησε με τον Όλαφ Γκροθ, μελλοντολόγο, στρατηγικό αναλυτή στο UC Berkeley Haas και διευθύνοντα σύμβουλο της Cambrian.ai, ο οποίος σκιαγραφεί ένα μέλλον όπου η τεχνολογική αναγέννηση δεν περιορίζεται στη βιομηχανία, αλλά επεκτείνεται σε μια σειρά πεδίων, από την πολιτική και τον διαστημικό τομέα μέχρι την υγεία, όπου η μελέτη των διεπαφών εγκεφάλου-υπολογιστή ίσως οδηγήσουν σε κάποια χρόνια στην θεραπεία μορφών απώλειας μνήμης, όρασης ή δυνατότητας κίνησης. 

Διακεκριμένο μέλος του Παγκoσμίου Δικτύου Εμπειρογνωμόνων για την 4η Βιομηχανική Επανάσταση στο Παγκόσμιο Οικονομικό Φόρουμ στο Νταβός, ο Γκροθ υπογραμμίζει τη ζωτικότητα των εννοιών «γεωτεχνολογία» και «γεωτεχνολογική διπλωματία» στη νέα παγκόσμια τάξη, όπου η τεχνολογία αναδεικνύεται σε κεντρικό άξονα της γεωπολιτικής, της οικονομίας και της διεθνούς συνεργασίας. Την ίδια στιγμή, εκτιμά ότι εντός της επόμενης χρονιάς θα κάνουν την εμφάνισή τους πραγματικά αυτόνομα ρομπότ – τουλάχιστον σε ένα περιορισμένο πλαίσιο εργασιών.

Tα 4 γνωρίσματα της 4ης Βιομηχανικής Επανάστασης 

Τα τελευταία χρόνια, ο νεολογισμός «Τέταρτη Βιομηχανική Επανάσταση (4ΒΕ)», γνωστός και ως «Βιομηχανία 4.0», περιγράφει τις ραγδαίες τεχνολογικές εξελίξεις, συμπεριλαμβανομένης της τεχνητής νοημοσύνης και της ρομποτικής, καθώς και το γεγονός ότι έχουμε αρχίσει να ζούμε σε μια επαυξημένη κοινωνική πραγματικότητα. Πώς διαφέρει η εποχή μας από τις προηγούμενες τεχνολογικές επαναστάσεις;

Υπάρχουν τέσσερις διαφορές ανάμεσα σε ό,τι συμβαίνει σήμερα και σε ό,τι συνέβη ιστορικά. Πρώτον, η σημερινή αλλαγή εξελίσσεται πολύ πιο γρήγορα, επειδή βασίζεται σε λογισμικό, κώδικα και δεδομένα που κινούνται σε κλάσματα δευτερολέπτου.

Δεύτερον, είναι πολύ πιο διαδεδομένη γύρω μας. Οι αλγόριθμοι και τα δεδομένα επηρεάζουν σχεδόν κάθε τομέα της κοινωνίας μας, καθώς από την προηγούμενη επανάσταση έχουμε αναπτύξει πολύ περισσότερη ψηφιακή υποδομή. Έτσι, η νέα αυτή επανάσταση αγγίζει πλέον κάθε γωνιά της κοινωνίας.

Τρίτον, επηρεάζει πρωτίστως τους εργαζόμενους γραφείου («λευκού κολάρου)», οι οποίοι καλούνται να προσαρμοστούν. Δεν μιλάμε απαραίτητα για μαζική απώλεια θέσεων εργασίας, αλλά σίγουρα για μεταβολές στη σύνθεση των καθηκόντων και των επαγγελμάτων. Αυτό είναι νέο στοιχείο, καθώς οι προηγούμενες επαναστάσεις έπλητταν κυρίως τους χειρώνακτες.

Τέταρτον, αυτό που είναι διαφορετικό από τις προηγούμενες φορές είναι ότι η Ασία −και ιδιαίτερα η Κίνα− καινοτομούν και ηγούνται από κοινού με τις Ηνωμένες Πολιτείες. Πρόκειται για μια διαφορετική εμπειρία και για τις δύο πλευρές: η Κίνα δεν είναι συνηθισμένη να ηγείται στη σύγχρονη ιστορία, ενώ οι ΗΠΑ δεν είναι συνηθισμένες να έχουν έναν σχεδόν ισότιμο εταίρο στην πρωτοπορία της καινοτομίας.

Αυτοί είναι οι τέσσερις τρόποι με τους οποίους αυτή η επανάσταση διαφέρει από τις προηγούμενες.

Η τεχνολογία στο επίκεντρο της γεωπολιτικής 

Αναφερθήκατε στην εποχή της τεχνολογικής παγκοσμιοποίησης. Πώς αναδιαμορφώνει η τεχνητή νοημοσύνη τις διεθνείς σχέσεις και πώς θα μοιάζει μια νέα μορφή ψηφιακής διπλωματίας; Για παράδειγμα, μέχρι το 2030, όταν οι αλγόριθμοι, και όχι οι πρεσβευτές, θα μεσολαβούν σε πολλές παγκόσμιες αλληλεπιδράσεις;

Αυτή είναι μια ερώτηση που πραγματικά προκαλεί σκέψη. Η τεχνητή νοημοσύνη είναι ένα εξαιρετικά ισχυρό εργαλείο  − ή, ορθότερα, ένα σύνολο πολύ ισχυρών εργαλείων. Η επίδρασή της δεν περιορίζεται μόνο στην εργασία ή στην οικονομία, αλλά επεκτείνεται στην κοινωνία και, φυσικά, στην πολιτική. Γι’ αυτό βλέπουμε πλέον τη σύγκλιση πολιτικών και στρατιωτικών/αμυντικών σκοπών γύρω από αυτήν. Η ΑΙ έχει γίνει όχι μόνο εργαλείο, αλλά και πεδίο μάχης για γεωπολιτικές αναμετρήσεις. Το ίδιο ισχύει και για άλλους κρίσιμους πόρους της εποχής μας: την υπολογιστική ισχύ, τον «πόλεμο των μικροτσίπ» και τα δεδομένα ως καύσιμο της ψηφιακής οικονομίας. Όλα αυτά αποτελούν πλέον αντικείμενα γεωπολιτικού ανταγωνισμού.

Αυτό μας οδηγεί σε αυτό που ονομάζουμε «γεωτεχνολογία»: τεχνολογία στο επίκεντρο της γεωπολιτικής. Και αυτή η εποχή δεν πρόκειται να τελειώσει σύντομα. Ακόμη κι αν οι Ηνωμένες Πολιτείες και η Κίνα φτάσουν κάποια στιγμή σε συμφωνίες σε κρίσιμα ζητήματα, θα εξακολουθούμε να ζούμε σε μια παρατεταμένη περίοδο τεχνολογικού ανταγωνισμού. Οι δύο χώρες θα επιδιώκουν διαφορετικά πρότυπα, που θα συγκρούονται τόσο στη γεωοικονομία, όσο και στη γεωπολιτική. Γύρω τους θα διαμορφωθούν δύο μεγάλες σφαίρες επιρροής, με προφανείς συμμάχους, αλλά και με πολλές χώρες που θα προσπαθούν να συνεργάζονται και με τις δύο πλευρές για να έχουν πρόσβαση στις αναγκαίες τεχνολογίες. Έτσι θα αναδυθεί μια νέα μορφή διπλωματίας, η γεωτεχνολογική διπλωματία, όπου θα πρέπει γίνουν κατανοητά τα δεδομένα της τεχνητής νοημοσύνης καθώς και η πολιτική των μεγάλων δυνάμεων των προηγούμενων δεκαετιών.

Μπορεί μάλιστα να δούμε συστήματα τεχνητής νοημοσύνης να συνεργάζονται στενά με τους ανθρώπους διπλωμάτες, δηλαδή να παρέχουν πληροφορίες για τους ομολόγους τους, τα ψυχομετρικά τους προφίλ, τις πολιτικές θέσεις τους, τη βάση της εξουσίας τους, τα εθνικά και προσωπικά συμφέροντά τους, ακόμη και τις πηγές χρηματοδότησής τους. 

Θα μπορούσαμε να έχουμε συστήματα ΑΙ που θα συναλλάσσονται μεταξύ τους; Πιθανώς όχι στο άμεσο μέλλον, όσον αφορά τις διακρατικές συναλλαγές μεγάλης κλίμακας, ωστόσο είναι ρεαλιστικό να φανταστούμε πιο πρακτικούς ρόλους: ανταλλαγή εγγράφων σε blockchain, εκτέλεση και επαλήθευση συμφωνιών, διασφάλιση της ιδιοκτησίας και της προέλευσης των δεδομένων εντός των συμβολαίων.

Κάνατε προηγουμένως νύξη στην Κίνα. Φαίνεται ότι η Δύση σχεδιάζει την ψηφιακή, μετα-ανθρώπινη εποχή χωρίς την Κίνα. Κοιτώντας προς το μέλλον, πιστεύετε ότι ο κόσμος θα διατηρήσει δύο αντίπαλες πολιτισμικές τάσεις στον τομέα της τεχνητής νοημοσύνης ή θα συγκλίνει προς ένα κοινό πλαίσιο;

Πιστεύω ότι οι δύο νοητικοί πόλοι που ανέφερα μπορούν να συνυπάρξουν για αρκετές δεκαετίες, αλλά όχι για πάντα, όπως ακριβώς είδαμε με το τέλος του Ψυχρού Πολέμου. Τίποτα δεν διαρκεί για πάντα. Θα μπορούσαν όμως να επιβιώσουν για πέντε, έξι ή και επτά δεκαετίες; Ναι. Έχουμε δει ακόμη και πολέμους να κρατούν περισσότερο. Άρα οι δύο αυτοί πόλοι ναι, μπορούν να έχουν μια κάποια διάρκεια στον χρόνο.

Θα υπάρξει κάποιου είδους σύζευξη μεταξύ τους, ιδιαίτερα μέσω των ουδέτερων χωρών της Κεντρικής Ασίας, της Μέσης Ανατολής, της Αφρικής και της Λατινικής Αμερικής, οι οποίες από ανάγκη θα χρειαστεί να συνεργάζονται και με τις δύο πλευρές. Καθώς θα το διαχειριζόμαστε αυτό, θα αποκτήσουμε περισσότερες γνώσεις, επιδεξιότητα και μεθόδους για την ανταλλαγή δεδομένων και αλγορίθμων.

Διακυβέρνηση, καινοτομία, δημοκρατία 

Στο βιβλίο σας The Great Remobilization διερευνάτε τον όρο «καινοτομία στη διακυβέρνηση». Καθώς η εξουσία μετατοπίζεται από την κοινή διακυβέρνηση στις πλατφόρμες δεδομένων και το ψηφιακό πολιτικό οικοσύστημα γίνεται όλο και πιο ισχυρό, πώς θα μοιάζει η καινοτομία στη διακυβέρνηση;

Αυτό που θα δούμε είναι μια αυξανόμενη πίεση από τους πολίτες προς τις κυβερνήσεις για ψηφιοποίηση. Ήδη υπάρχουν χαρακτηριστικά παραδείγματα, όπως η Δανία και η Εσθονία, αλλά και χώρες όπως το Καζακστάν και τα Ηνωμένα Αραβικά Εμιράτα, που δείχνουν εντυπωσιακή πρόοδο στην ηλεκτρονική διακυβέρνηση. Καθώς οι κυβερνήσεις θα ψηφιοποιούνται, θα πρέπει ταυτόχρονα να αναβαθμίζονται, καθώς πολλές υπηρεσίες, αναγκαστικά, θα πρέπει να γίνουν πιο αποτελεσματικές.

Το σημερινό μοντέλο διακυβέρνησης στη Δύση δεν είναι βιώσιμο. Το ίδιο ισχύει και για την Κίνα, αλλά για διαφορετικούς λόγους. Στη Δύση, η αναποτελεσματικότητα και η υπερβολική γραφειοκρατία εμποδίζουν την ανταγωνιστικότητα, την ευημερία, την ενσυναίσθηση προς τους πολίτες και την ικανότητα έγκαιρης ανταπόκρισης στις ανάγκες τους. Η πανδημία έδειξε ξεκάθαρα πως τόσο οι δυτικές όσο και οι ανατολικές κυβερνήσεις απογοήτευσαν τους πολίτες τους. Για να χρησιμοποιήσουμε τα λόγια του Ντενγκ Σιαοπίνγκ, «δεν έχει σημασία αν η γάτα είναι μαύρη ή άσπρη, αρκεί να πιάνει ποντίκια». Με άλλα λόγια, αυτό που μετρά είναι η αποτελεσματικότητα.

Πέρα από αυτό, οι κυβερνήσεις εξακολουθούν να έχουν σημαντικό ρόλο. Βλέπουμε άνοδο της βιομηχανικής πολιτικής, και πιστεύω ότι θα παραμείνει για δύο τουλάχιστον δεκαετίες. Στην Ευρώπη, με αμυντικές δαπάνες 3-5% του ΑΕΠ, αναμένεται σημαντική καινοτομία στον τομέα της άμυνας, η οποία μπορεί να επηρεάσει θετικά και τις τεχνολογίες γενικότερα. Το βλέπουμε ήδη στα drones, όπου χρειάζεται πρόοδος σε συνεργατική αυτονομία, αυτόνομη ενορχήστρωση, πλοήγηση και συναφείς τεχνολογίες.

Τέλος, οι κυβερνήσεις, ειδικά στην Ευρώπη και στις ΗΠΑ, πρέπει να αναγνωρίσουν ότι τα δεδομένα είναι η βασική πηγή κάθε μελλοντικής καινοτομίας. Πρέπει να τα χρησιμοποιούν πολύ πιο έξυπνα, ώστε να προσφέρουν υπηρεσίες προσαρμοσμένες στις ανάγκες κάθε στιγμής.

Θα δούμε την άνοδο δημοκρατιών που ενισχύονται από την τεχνητή νοημοσύνη;

Ναι, σίγουρα. Όταν κοιτάμε πλατφόρμες όπως το Facebook, το Instagram, το WeChat ή το TikTok, βλέπουμε όλο και περισσότερες σοβαρές υπηρεσίες και πολιτική δραστηριότητα. Όλα αυτά κάποτε ήταν αναλογικά και ελέγχονταν αποκλειστικά από τις παραδοσιακές κυβερνήσεις. Αυτή η εποχή έχει τελειώσει.

Μπαίνουμε σε μια περίοδο υβριδικών κυβερνήσεων και υβριδικής πολιτικής, όπου η τεχνητή νοημοσύνη θα παίζει καθοριστικό ρόλο στην επιρροή, τη διασύνδεση, την οργάνωση, τη συλλογή δεδομένων και, τελικά, την πρόβλεψη της λήψης αποφάσεων.

Παράδειγμα αποτελούν οι  «έξυπνες πόλεις», που φιλοδοξούμε να μπορούν να αντιλαμβάνονται τυχόν προβλήματα, να παίρνουν έξυπνες αποφάσεις και να τα λύνουν αυτόματα. Σε αυτές, διαδικασίες όπως η κατανομή πόρων για υποδομές, η αναβάθμισή τους ή η αντιμετώπιση της φθοράς τους, θα βασίζονται σε συστήματα τεχνητής νοημοσύνης.

Το ίδιο ισχύει και για ζητήματα όπως η μετανάστευση, ένα ιδιαίτερα επίκαιρο πολιτικό θέμα. Η παρακολούθηση και η κατανόηση μεταναστευτικών ροών που διασχίζουν πολλαπλά σύνορα −όπως η ροή Ιρακινών και Σύρων μέσω Τουρκίας προς την Ελλάδα και στη συνέχεια σε άλλες ευρωπαϊκές χώρες, συμπεριλαμβανομένης της Γερμανίας−  απαιτεί πρόβλεψη και συστηματική ανάλυση.

Η συμφιλίωση των συμφερόντων πολιτών και μεταναστών σε θέματα υγείας, κοινωνικής ασφάλισης, ταυτοποίησης και διοικητικής διαχείρισης δεν μπορεί να λειτουργήσει χωρίς την τεχνητή νοημοσύνη ως κεντρικό μηχανισμό υποστήριξης και καθοδήγησης.

Τα «σκοτεινά εργοστάσια» και το επόμενο κύμα

Περνώντας στην εσωτερική πολιτική, σε μια πρόσφατη ανάρτηση επικρίνατε το σχέδιο «Αναγέννηση της Μεταποίησης» του Τραμπ, υποστηρίζοντας ότι η Αμερική πρέπει να ενισχύσει την τεχνολογία της και να επαναπροσδιορίσει τη σημασία της μεταποίησης στην εποχή της τεχνητής νοημοσύνης. Κατά τη γνώμη σας, πώς θα ήταν μια πραγματική αναγέννηση της μεταποίησης; 

Πρόκειται για ένα διαφορετικό μοντέλο από αυτό που φανταζόμαστε όταν σκεφτόμαστε το βιομηχανικό εργατικό δυναμικό. Συνήθως οραματιζόμαστε εργοστάσια με χιλιάδες εργαζομένους. Αυτό όμως αλλάζει. Ήδη βλέπουμε τα πρώτα σημάδια στην Κίνα, με τα λεγόμενα «σκοτεινά εργοστάσια», όπου μια πολύ μεγάλη παραγωγική μονάδα λειτουργεί με ελάχιστο προσωπικό. Σε αυτά τα εργοστάσια, λίγα άτομα βρίσκονται στο κεντρικό γραφείο και ασχολούνται με τον τηλεχειρισμό, τον έλεγχο και τη διακυβέρνηση των απομακρυσμένων εγκαταστάσεων. Έτσι, αντί για χίλιους εργαζόμενους, μια μεγάλη μονάδα μπορεί να λειτουργεί με δέκα.

Αυτό, βέβαια, οδηγεί στο ερώτημα: τι θα γίνει με το υπόλοιπο εργατικό δυναμικό; Με την ανάπτυξη της παρεμβατικής τεχνητής νοημοσύνης (Agentic AI) και τη σύγκλιση άλλων μορφών ΑΙ, πιστεύω ότι θα δούμε ανθρώπους να μπορούν να δημιουργούν, να μισθώνουν και να αξιοποιούν τμηματικά παραγωγικές δυνατότητες. Αυτό μπορεί να οδηγήσει στη δημιουργία αλυσίδων, ζωνών και συστάδων μικροεργοστασίων, όπου άτομα με ειδικότητες όπως οι κατασκευαστές εργαλείων θα μπορούν ξαφνικά να διαχειρίζονται το δικό τους μικρο-εργοστάσιο. Βλέπουμε έτσι να αναδύεται ένα νέο γνωστικό επιχειρηματικό μοντέλο.

Κοιτάζοντας το μέλλον, ποιες βιομηχανίες ή τεχνολογίες πιστεύετε ότι θα συνοδεύσουν το επόμενο κύμα της τέταρτης βιομηχανικής επανάστασης;

Νομίζω ότι θα δούμε μια αναγέννηση όχι μόνο στη βιομηχανία, αλλά και στον διαστημικό τομέα. Θα υπάρξουν εξελίξεις στη συνεργατική αυτονομία και νέες τεχνολογίες για πλοήγηση και τοποθέτηση στον αέρα και το Διάστημα. Ήδη το βλέπουμε με τα αυτόνομα επιβατικά drones που αρχίζουν να εμφανίζονται.

Παράλληλα, θα εμφανιστούν νέες διαστημικές τεχνολογίες: μικροδορυφόροι που θα μπορούν να λειτουργούν ως συστάδες, να υποστηρίζουν ο ένας τον άλλον, να μοιράζονται ενέργεια και να ενισχύουν τις δυνατότητές τους.

Εντυπωσιακές εξελίξεις συμβαίνουν επίσης στις διεπαφές εγκεφάλου-υπολογιστή, όχι μόνο από τον Μασκ, αλλά και από ανθρώπους όπως ο Μπράιαν Τζόνσον. Υπάρχουν 50 έως 100 επιχειρηματίες στις ΗΠΑ, την Ευρώπη και την Κίνα που εργάζονται πάνω σε αυτές τις τεχνολογίες. Θα αποκτήσουμε πρωτοφανείς γνώσεις για τον ανθρώπινο εγκέφαλο και ίσως μπορέσουμε να θεραπεύσουμε ορισμένους τύπους παραπληγίας, τύφλωσης, απώλειας μνήμης ή άνοιας, καθώς και να βελτιώσουμε τη μνήμη και τις μαθησιακές ικανότητες. Αυτό το τοποθετώ σε έναν ορίζοντα 10-15 ετών, ίσως και περισσότερο.

Τέλος, πρέπει να αναφερθεί και η απορρόφηση και εμπορευματοποίηση του άνθρακα. Θα μπορούμε πραγματικά να αφαιρούμε άνθρακα από την ατμόσφαιρα, να τον μετατρέπουμε σε αξιοποιήσιμο προϊόν, και να τον πουλάμε ως μέσο παραγωγής. 

Αυτόνομα ρομπότ; 

Συμπερασματικά, ποια θα είναι η κυρίαρχη αλλαγή του 2026;

Η διαίσθησή μου είναι ότι θα δούμε ενδιαφέρουσες καινοτομίες στη ρομποτική. Ίσως τα πρώτα ρομπότ που θα είναι πραγματικά αυτόνομα −έστω σε ένα πολύ περιορισμένο πλαίσιο εργασιών− τόσο στη λειτουργία τους όσο και γνωστικά: θα κάνουν τη δική τους αισθητηριακή πρόσληψη και θα λαμβάνουν αποφάσεις μέσα σε αυτό το περιορισμένο εύρος. Οι άνθρωποι εξακολουθούν να έχουν επιφυλάξεις και τα ρομπότ παραμένουν ακόμη «ανώριμα», επομένως δεν θα τους αναθέσουμε σύντομα υπερβολικά πολύπλοκα καθήκοντα.

Πιστεύω επίσης ότι θα δούμε σημαντικές καινοτομίες στην εξατομικευμένη ιατρική, με τη βοήθεια της τεχνητής νοημοσύνης, της επιστήμης δεδομένων και πιο ισχυρών υπολογιστικών τεχνολογιών. Αυτά πιθανόν να ενισχυθούν από εξελίξεις στη φαρμακολογία και τη βιοχημεία, ενώ ήδη βλέπουμε νέες τεχνολογίες αναδίπλωσης πρωτεϊνών. Το Ozempic, για παράδειγμα, ήταν μια μεγάλη έκπληξη, και θεωρώ ότι θα δούμε και άλλα αντίστοιχα επιτεύγματα.

Επιπλέον, δεν πρέπει να ξεχνάμε την κβαντική φυσική. Υπάρχει μια σταθερή ροή μικρών ανακαλύψεων που μπορεί να οδηγήσουν σε νέα σημαντικά βήματα. Η τεχνητή νοημοσύνη συμβάλλει στη σταθεροποίηση των κβαντικών bit, αλλά και στην πρόοδο της ενέργειας σύντηξης. Ίσως δούμε εξελίξεις και σε αυτά τα μέτωπα.

Δεν λέω ότι θα αποκτήσουμε σύντομα έναν κβαντικό υπολογιστή που θα αλλάξει τον κόσμο ή ότι θα έχουμε ενέργεια σύντηξης μέσα στον επόμενο χρόνο. Λέω, όμως, ότι θα υπάρξουν καινοτομίες που θα αποτελέσουν μικρά αλλά ουσιαστικά βήματα προς αυτές τις κατευθύνσεις.