Η αίσθηση ότι απλώς «έτυχε» να δούμε το κατάλληλο προϊόν τη σωστή στιγμή είναι ψευδαίσθηση. Τα σημερινά smartphones – και, κυρίως, οι αλγόριθμοι και οι περίπλοκες προωθητικές στρατηγικές πίσω από αυτά – προβλέπουν τη συμπεριφορά μας πριν καν συνειδητοποιήσουμε ότι βρισκόμαστε «σε τροχιά» κάποια αγοράς. Χιλιάδες μικροενδείξεις που «εκπέμπουμε» χωρίς να το αντιλαμβανόμαστε, μετατρέπονται σε έναν μυστικό χάρτη πρόβλεψης, ο οποίος διαμορφώνει το μονοπάτι προς την αγορά, ορισμένες φορές πολύ πριν εμείς πάρουμε την «αυθόρμητη» απόφαση να προσθέσουμε ένα προϊόν ή μία υπηρεσία στο καλάθι αγορών.

Τα δεδομένα που χρησιμοποιούνται για την ανάλυση των προτιμήσεών μας είναι εκτενή και αποκαλυπτικά: τα μοτίβα των μετακινήσεών μας, οι περιοχές που επισκεπτόμαστε, ο χρόνος για τον οποίο σταματάμε το scrolling πάνω από μια εικόνα, οι ώρες της ημέρας που σκρολάρουμε, το ιστορικό αναζητήσεων, αλλά και οι αγορές φίλων, τα likes και τα saves, η ταχύτητα με την οποία προσπερνάμε κάποια stories. Κάθε ενέργεια καταγράφεται και προστίθεται στο ψυχολογικό παζλ των ενδιαφερόντων μας και της συμπεριφοράς μας, προβλέποντας τι θα θελήσουμε, πριν καν το επιθυμήσουμε.

Πίσω από αυτή την διαδικασία βρίσκεται μια στρατηγική που συνεκτιμά ακόμα και τη στιγμή που θα είμαστε πιο «καταναλωτικά ευάλωτοι». Ισως μετά από ένα ατέλειωτο scrolling που έχουμε σταθεί σε σχετικές φωτογραφίες τρίτων. Το μήνυμα μοιάζει τυχαίο, αλλά δεν είναι και λαμβάνονται σοβαρά υπόψιν οι συνθήκες που θα γεννήσουν την «αυθόρμητη» επιθυμία.

Σε αυτό το οικοσύστημα, οι κλασικές μέθοδοι και τα σκοτεινά μοτίβα της προώθησης προϊόντων λειτουργούν ως εργαλεία πίεσης: τεχνητή έλλειψη («μόνο 3 έμειναν!»), αντίστροφη χρονομέτρηση για το τέλος μίας έκπτωσης ή το τέλος μιας ημέρας προσφορών, φουσκωμένες τιμές που κάνουν μία έκπτωση να μοιάζει μεγαλύτερη, πληρωμές με ένα κλικ, σε σελίδες που είναι αποθηκευμένα τα στοιχεία κάποιας κάρτας μας.

Ο λόγος που όλα τα σχετικά μηνύματα μοιάζουν τόσο προσωπικά είναι απλός: είναι όντως κομμένα και ραμμένα στα μέτρα μας. Ο αλγόριθμος γνωρίζει τα συναισθηματικά μας μοτίβα και προβλέπει ακόμα και πότε είναι πιθανότερο να νιώσουμε πίεση ή πλήξη – και τι αγοράζουμε συνήθως σε αυτές τις καταστάσεις. Δεν προβλέπει μόνο προϊόντα που μπορεί να μας ενδιαφέρουν, προβλέπει – ή έστω, εκτιμά – πότε μας επισκέπτονται αυτές οι συναισθηματικές καταστάσεις και προωθεί τα αντικείμενα που είναι προτιμότερο να προσελκύσουν το ενδιαφέρον μας.

Γι’ αυτό βλέπουμε, για παράδειγμα, μια διαφήμιση πολυτελούς skincare ρουτίνας αφού έχουμε σταθεί σε αρκετές αναρτήσεις influencers. Γι’ αυτό το «κάνε κάτι για σένα» εμφανίζεται στο τέλος μιας δύσκολης εβδομάδας. Δεν διαβάζουν το μυαλό μας, διαβάζουν όμως τα μοτίβα της συμπεριφοράς σου.

Το πρώτο βήμα για να αναγνωρίσει κανείς την αλγοριθμική χειραγώγηση είναι να προσέξει το timing, τη χρονική συγκυρία: πότε εμφανίζονται τα περισσότερα ads για κάποια «ακαταμάχητη» προσφορά; Πρέπει να αμφισβητήσει κανείς αυτό το κατασκευασμένο αίσθημα του «κατεπείγοντος» να εξετάσει τη συναισθηματική του κατάσταση, να αναβάλει τη λήψη της απόφασης και, ίσως, να περιορίσει στο μέτρο του δυνατού την προσωποποίηση στις διαφημίσεις. Είναι ο μόνος τρόπος για να σπάσει τον βρόγχο προβλεπόμενης συμπεριφοράς.